Ptaki, które potrafią latać przez 10 miesięcy bez lądowania!
Jerzyki (Apus apus) to niezwykłe ptaki zdolne do nieprzerwanego lotu przez wiele miesięcy. Żywią się wyłącznie owadami latającymi, takimi jak komary, meszki, muchy i chrząszcze, nie wykazując przy tym wybredności i korzystając z wszystkich dostępnych gatunków. Podczas polowania na zdobycz mogą osiągać prędkość do 200 km/h. Jak funkcjonują te interesujące ptaki i w jaki sposób można im pomóc w środowisku przekształconym przez człowieka?
- Sekrety podniebnego życia jerzyków
- Tajemnice jerzyków w średniowiecznych opisach
- Fascynujący świat jerzyków w podróży
- Specjalne budki lęgowe dla jerzyków
Sekrety podniebnego życia jerzyków
Jerzyki w locie przypominają jaskółki, co często prowadzi do pomyłek między tymi ptakami. Posiadają wąskie, sierpowate skrzydła, ich pióra są od ciemnobrązowych do czarnych, a na gardle można dostrzec jasną plamę. Latem są często widoczne wysoko na niebie. Ci powietrzni akrobaci i myśliwi niemal całe życie spędzają w locie. Swoje pożywienie, czyli różnorodne owady, chwytają podczas lotu. Potrafią śledzić owady podobnie jak jaskółki. W słoneczne dni polują wysoko w powietrzu, a gdy nadciąga burza lub deszcz, owady obniżają loty, a razem z nimi podążają za nimi jerzyki. Obserwując ich loty, można przewidzieć, jaka będzie pogoda w najbliższych godzinach.
W locie odbywa się prawie wszystko, co ważne w życiu jerzyków: są znane z tego, że spędzają niemal całe życie w powietrzu. Śpią, jedzą i piją w locie, a nawet odbywają kopulację w powietrzu. Tylko składanie jaj i wychowanie młodych odbywa się na ziemi. Jerzyki mają bardzo krótkie, mocne nogi z pazurkami skierowanymi do przodu, co uniemożliwia im siadanie na drutach jak jaskółki czy na cienkich gałęziach. Poruszanie się po ziemi jest dla nich trudne, więc prawie nigdy nie chodzą. Czasem odpoczywają, przyczepiając się pazurkami do pionowej ściany skały lub budynku.
Tajemnice jerzyków w średniowiecznych opisach
W XIII wieku, Albert Wielki, niemiecki duchowny i uczony znany z ogromnej wiedzy przyrodniczej, ekspert od Arystotelesa, wspomniał w swojej pracy „O zwierzętach” ptaka o nieznanej bliżej nazwie „driacha”, którym mógł być tylko jerzyk. Ten ptak miał być pozbawiony stóp i poruszać się, gdy znalazł się na ziemi, na łokciach skrzydeł i piersi niczym nietoperz. Miał pojawiać się dopiero na początku lata i wtedy wychowywać młode. Gdy pisklęta się usamodzielniły, jerzyki-rodzice umierali, „pozostawiając młode jako kontynuatorów swego nędznego życia”.
Uczony Albert Wielki odnosi się do obserwacji ptaków wyglądających na prawdopodobne, ale najwidoczniej niezbyt dokładnie przeczytał uwagi Arystotelesa dotyczące braku stóp. Ten starożytny filozof z IV wieku p.n.e. wyraźnie zaznaczał, że nazwy ptaka (Apus = beznogi) nie należy traktować dosłownie, ale w sensie metaforycznym odnośnie jego „słabych nóg”. Również Pliniusz Starszy pisał, że „Apodes” nie mogą używać swoich nóg, jak inne ptaki. O ile wszystkie inne ptaki siedzą bądź stoją na ziemi, to jerzyki odpoczywają tylko w gnieździe albo wiszą w powietrzu.
Jako umieranie jerzyków-rodziców po wychowaniu lęgu uznał najwyraźniej Albertus Magnus nagłe znikanie jerzyków w pełni lata. W rzeczywistości jerzyki przylatują z Afryki, gdzie zimują, zwykle w maju i odlatują już w sierpniu. Inni autorzy mieli jeszcze bardziej osobliwe wyjaśnienia nagłego znikania ptaków: szwajcarski przyrodnik Konrad Gesner z XVI wieku powtarza popularną wówczas opinię, jakoby jerzyki spędzały zimę zgromadzone w strumieniach i jeziorach albo w skałach na morskim wybrzeżu.
Fascynujący świat jerzyków w podróży
Jerzyki wielokrotnie zaskakiwały naukowców; aby lepiej poznać ich niezwykłe nawyki, ptaki te są wyposażane w miniaturowe nadajniki. Oto kilka ciekawych faktów dotyczących ich życia:
- Jerzyki to ptaki migrujące, które potrafią latać nawet przez 10 miesięcy bez zatrzymywania się i lądowania. Zwykle stykają się z ziemią jedynie w czasie gniazdowania. Badania z 2016 roku wykazały, że jerzyki z europejskich terenów gniazdowania przemieszczały się do środkowej Afryki i z powrotem bez jednego lądowania.
- Analizując zachowanie jerzyków, badacze ustalili, że ptaki te śpią w locie. Prawdopodobnie potrafią, podobnie jak delfiny, wyłączyć jedną półkulę mózgu. Podczas gdy jedna część mózgu odpoczywa w trakcie lotu, druga aktywnie steruje ciałem.
- Jerzyki powracają w Europie konsekwentnie do miejsc gniazdowania z poprzedniego roku. Ze względu na niewielką ilość skalistych urwisk z naturalnymi szczelinami do gniazdowania, ptaki te najczęściej zakładają gniazda na elewacjach wysokich budynków, pod rynnami, dachami i balkonami. W trakcie migracji do Afryki jerzyki są bardziej elastyczne: nie mają stałych miejsc zimowania i podążają za korzystnymi warunkami pogodowymi oraz zasobami pokarmowymi.
- Jerzyki są czułe na warunki pogodowe i okres wylęgania dostosowują do środowiska zewnętrznego. W ciepłą i słoneczną pogodę ptak wysiaduje jaja przez 18 dni, natomiast w niesprzyjających warunkach nawet do 25 dni. Również młode reagują na pogodę i przy korzystnych warunkach opuszczają gniazdo po 37 dniach, a w złych warunkach ich rozwój trwa do 56 dni.
- Młode jerzyki szybko stają się samodzielne po opuszczeniu gniazda. Samodzielnie odnajdują drogę do Afryki i migrują na zimowisko bez towarzystwa rodziców.
- Aby zdobyć wystarczającą ilość pokarmu, rodzice czasem odbywają dalekie loty, co powoduje, że pisklęta głodują przez dwie-trzy noce. W takich sytuacjach zapadają w stan przypominający hibernację, podobny do krótkiego zimowego snu innych zwierząt.
- Jerzyki żyją stosunkowo długo, jeśli mają taką możliwość. Wiek 10 lat i więcej jest często spotykany, a obrączkowanie potwierdza, że jerzyki mogą dożywać nawet ponad 20 lat.
- W Europie Środkowej naturalnymi wrogami jerzyków są głównie kobuzy i sokoły wędrowne, które polują na nie w otwartej przestrzeni.
Specjalne budki lęgowe dla jerzyków
Jerzyk nie jest sikorką ani rudzikiem i nie zbuduje gniazda w żywopłocie, na stosie cegieł ani w skrzynce zawieszonej na drzewie. Nowoczesne budynki, które są szczelnie izolowane i nie mają żadnych szczelin oraz zakamarków, są niedostępne dla ptaków jako miejsca gniazdowania, szczególnie dla jerzyków. Aby poprawić warunki lęgowe jerzyków, konieczne jest zamontowanie skrzynek lęgowych specjalnie stworzonych dla tego gatunku.
Budki lęgowe dla jerzyków powinny być instalowane na wysokości co najmniej 5 metrów, w miejscach zacienionych i osłoniętych przed upałem. Ponieważ ptaki te żyją w koloniach, zaleca się montowanie skrzynek lęgowych w większych grupach. Świetnie sprawdzają się na wysokich budynkach i blokach mieszkalnych. Nie ma obaw o zanieczyszczenie ścian, ponieważ ptaki, dbając o bezpieczeństwo swoich młodych, wynoszą nieczystości daleko od gniazda.