Ten niepozorny krzew ratuje lasy po pożarach. Mało kto zna jego sekret
Rozłożysty krzew o efektownych kwiatostanach i ozdobnych koralowoczerwonych owocach jest często sadzony w przydomowych ogrodach. Mniej znana jest natomiast jego rola jako gatunku pionierskiego. Bez koralowy należy do wyjątkowych roślin, które mają zdolność przystosowania się do skrajnych warunków, tolerują szeroki zakres klimatu i gleby, jako pierwsze zasiedlają nowe obszary. Ma to istotne znaczenie w procesie odbudowywania biocenozy po powodzi albo pożarze.
- Pochodzenie i pionierskie zdolności bzu koralowego
- Wygląd bzu koralowego i jego znaczenie dla ptaków
- Bez koralowy – mało popularny wśród owadów roślinożernych
- Sadzenie i pielęgnacja bzu koralowego
Pochodzenie i pionierskie zdolności bzu koralowego
W Polsce rosną dziko trzy gatunki bzu: bez czarny (Sambucus nigra), bez hebd (Sambucus ebulus) i bez koralowy (Sambucus racemosa) nazywany dzikim bzem koralowym. Typowym gatunkiem, który towarzyszy ludzkim osiedlom na terenach wiejskich jest bez czarny. Obszar naturalnego występowania bzu koralowego obejmuje Europę aż do północnego Kaukazu i środkową część Ameryki Północnej wraz z Alaską. W Alpach dochodzi do wysokości 1800 m n.p.m.
Na terenach, na których naturalną biocenozę zniszczył pożar, powódź albo gradacja kornika drukarza, leśnicą liczą często na naturalną sukcesję. Ten proces polega na tym, że po zagładzie zespołu biotycznego gatunki pionierskie szybko kolonizują dany teren i wykorzystują dostępne tam zasoby, tworząc powoli warunki dla silniejszych konkurencyjnie gatunków cienioznośnych.
Wygląda to tak, że na polanach i wylesionych terenach pojawia się najpierw bez koralowy, brzoza brodawkowata, osika, wierzba iwa i jarzębina, a z czasem, pod ich osłoną pojawiają się lasotwórcze gatunki drzew, takie jak na przykład buk, jodła, dąb. Krzewom bzu koralowego towarzyszą rośliny zielne, jak jeżyna, dzika róża, naparstnica i starzec.
W przeciwieństwie do bzu czarnego bez koralowy nie lubi gleb zasadowych i dobrze rośnie na wszystkich rodzajach gleb lekko kwaśnych i obojętnych. Jest uważany za gatunek azotolubny. Liście bzu rozkładają się szczególnie łatwo, co poprawia glebę i sprzyja rozwojowi gatunków, które potrzebują azotu.
Wygląd bzu koralowego i jego znaczenie dla ptaków
Bez koralowy (Sambucus racemosa) osiąga wysokość od dwóch do czterech metrów, rzadko więcej, i pozostaje wyraźnie niższy niż bez czarny. Wprawdzie rośnie szybko, ale jest też krzewem o stosunkowo krótkiej żywotności. Liście są naprzeciwległe, zielone, złożone, zbudowane z trzech albo pięciu ząbkowanych listków o długości 5-8 cm.
Pączki są okrągłe, jajowate, dobrze osłonięte kilkoma łuskami. Rdzeń pędów bzu koralowego nie jest biały, jak u bzu czarnego, ale brązowy. Kwiaty są drobne, białe, kremowe lub żółtawe, zebrane w zaokrąglone wiechy i mocno pachnące. Zapylane są głównie przez muchówki i chrząszcze. Bzy mają duże znaczenie dla owadów żywiących się pyłkiem lub nektarem. Wiele gatunków owadów z różnych rodzin można spotkać na kwiatach bzu koralowego, wśród nich kilka z rodziny kózkowatych.
Owoce są początkowo zielone, aby w stanie dojrzałym przyjąć kolor jaskrawoczerwony. Te kuliste, koralowoczerwone „jagody” są pod względem botanicznym pestkowcami. W przeciwieństwie do owoców bzu czarnego, owoce bzu koralowego są niejadalne nawet po ugotowaniu – zawierają trujący kwas cyjanowodorowy, bardzo lubiane są jednak przez ptaki.
Średnica owoców bzu koralowego wynosi 5-7 mm i zawierają one 2-3 nasiona. Dojrzewają, w zależności od stanowiska, najczęściej już lipcu/sierpniu. Owoce bzu stanowią źródło pożywienia dla bardzo wielu gatunków ptaków. Jak wykazują obserwacje, jaskrawe „jagody” bzu koralowego smakują ponad czterdziestu gatunkom ptaków. Ponieważ wielkość „jagód” jest niewielka, mogą je w całości połykać nawet niewielkie ptaki śpiewające, jak na przykład rudziki pokrzewki, piecuszki i inne. Szczególne znaczenie ma bez koralowy dla rudzików. Również pokrzewka czarnogłowa uwielbia te owoce.
Nasiona zjedzonych owoców nie ulegają zniszczeniu i są przez ptaki wydalane. W ten sposób ptaki przyczyniają się do rozsiewania bzu koralowego, podobnie jak innych krzewów. Powstaje w ten sposób obopólnie korzysta relacja ekologiczna. Ptaki otrzymują pożywienie (miąższ owoców) i roznoszą w zamian nasiona spożywanych gatunków, rozprzestrzeniając je na dużym obszarze.
Niektóre ptaki, na przykład sikory i zięby, interesują się tylko nasionami bzu i nie przyczyniają się do rozsiewania krzewów. Chociaż sikora bogatka należy do najważniejszych konsumentów owoców bzu koralowego, to zjada właśnie nasiona, a nie miąższ. Właśnie w wyższych, surowych położeniach górskich, na kwaśnych siedliskach, bez koralowy jest ważnym pożywieniem dla ptaków, ponieważ z jagodowych krzewów rośnie tam jeszcze co najwyżej jarzębina i kruszyna.
Bez koralowy – mało popularny wśród owadów roślinożernych
Zarówno bez koralowy jak i czarny nie cieszą się powodzeniem pośród owadów. Przyczyną jest prawdopodobnie obecność w liściach, owocach i świeżej korze sambunigryny, glikozydu cyjanogennego. Z powodu tego glikozydu wszystkie części bzu są uważane za lekko trujące.
Bodzieniec bzowiak (Ourapteryx sambucaria) ładna, efektowna ćma występująca w Europie, jest jednym z niewielu gatunków motyli, których gąsienice rozwijają się na bzie. Wprawdzie ten gatunek preferuje bez, to jednak nie jest fanatycznym monofagiem i może się wyżywić również na innych roślinach, na przykład na lilaku lub powojniku.
Często w owocach bzu koralowego spotykany jest chrząszcz Heterhelus scutellaris. Jego larwy, rozwijające się w nasionach owoców, powodują przedwczesne dojrzewanie owoców. W ciepłe wiosenne dni, chrząszcze, które zimowały w glebie, prowadzą żer uzupełniający na pędach i kwiatach rozwijającego się właśnie bzu koralowego. Przebywają głównie w kwiatostanach i po krótkim okresie godowym przystępują do składania jaj również na kwiatostanach. Młode larwy wwiercają się w owoce, aby tam dostać się do nasion. Zasiedlone przez larwy chrząszcza owoce przedwcześnie dojrzewają i można je rozpoznać po czerwonym kolorze na zielonych poza tym owocostanach. Dorosłe larwy przepoczwarczają się w glebie.
Sadzenie i pielęgnacja bzu koralowego
Najlepszą porą do sadzenia bzu koralowego jest wiosna lub jesień. Przed sadzeniem podajcie do ziemi dawkę kompostu, aby zapewnić roślinie dobry start. Kiedy krzew bzu koralowego dobrze się ukorzeni, nie potrzebuje z reguły dodatkowych zabiegów.
Aby bez koralowy bujnie kwitł i tworzył owoce, powinniście swój krzew regularnie przycinać. Dobrze jest znać przy tym zachowanie bzu: W pierwszym roku tworzy mianowicie tylko długie pędy, na których w drugim roku rozwinie krótkie i wyprostowane. Na nich, na ich szczycie, znajdują się pąki kwiatowe. Dlatego przycinajcie późną zimą tylko pędy ze starymi owocostanami aż do młodych, mocnych rozgałęzień. Unikniecie w ten sposób przerzedzania się krzewu na dole i będziecie cieszyć się znowu obfitym kwitnieniem i efektownymi koralowymi „jagodami”.