Wystarczyły owoce i cukier. Tak powstawał naturalny syrop na odporność
Czarny bez wygląda jak zwyczajny krzew, ale potrafi zaskoczyć bardziej, niż większość roślin w ogrodzie. Od pokoleń pojawia się w domowych recepturach, bo wspiera odporność, pomaga organizmowi wrócić do równowagi i przynosi ulgę, gdy męczą drogi oddechowe. Co ciekawe, nie tylko owoce mają tu znaczenie — równie cenne są kwiaty, liście, a nawet kora, a każda z tych części działa nieco inaczej. Do tego bez może być jednocześnie ozdobą i bazą do przetworów, które naprawdę robią różnicę. Jak wydobyć z niego maksimum i czego nie przegapić, by nie zmarnować jego potencjału?
- Czarny bez w Polsce: opis i ciekawostki
- Czarny bez: uprawa, sadzenie i rozmnażanie
- Pielęgnacja czarnego bzu w ogrodzie
- Czarny bez: właściwości i zastosowanie
- Czarny bez w kuchni: syrop, dżem, herbata
- Syrop z czarnego bzu: jak zrobić i pić
- Sok z czarnego bzu: jak pić na zdrowie
- Czarny bez w kosmetyce i pielęgnacji
Czarny bez w Polsce: opis i ciekawostki
Czarny bez (sambucus nigra) to jeden z najczęściej spotykanych krzewów w Polsce. Naturalnie wywodzi się z Północnej Afryki oraz Zachodniej Azji. U nas najłatwiej natknąć się na niego przy drogach, na skrajach pól i lasów, a także na terenach nieużytkowanych. Przez swoją powszechność przez lata dorobił się wielu nazw — najbardziej rozpoznawalna to dziki bez.
Zarówno kiedyś, jak i dziś dziki bez był wysoko ceniony za działanie prozdrowotne i zastosowanie w domowych kuracjach. Jednocześnie wokół rośliny narosła aura tajemniczości. Wszystko przez to, że niedojrzałe owoce zawierają związki toksyczne, co dawniej sprzyjało łączeniu go z praktykami magicznymi i ludowymi wierzeniami.
Czarny bez może przyjmować formę rozłożystego krzewu albo niewielkiego drzewa. Ma grube, proste pędy i jasnoszarą korę. Kwitnie w maju, często traktowanym jako wyraźny sygnał, że lato jest tuż za rogiem. Kwiaty mają barwę biało-kremową, a później pojawiają się owoce w odcieniu czarno-fioletowym, dojrzewające w zwisających owocostanach nawet do października. Roślina wyróżnia się bardzo intensywnym, charakterystycznym zapachem. Jeśli interesuje cię także uprawa pigwy, przeczytaj ten artykuł.
Czarny bez: uprawa, sadzenie i rozmnażanie
Czarny bez to roślina wyjątkowo mało wymagająca i dobrze znosząca różne warunki. Najlepiej czuje się w słońcu lub w lekkim półcieniu. Podłoże nie musi być idealne, jednak żyzna ziemia bogata w składniki pokarmowe (zwłaszcza azot) wyraźnie przyspiesza wzrost i zagęszczanie krzewu. Trzeba pamiętać, że długie okresy bez deszczu nie sprzyjają dzikiemu bzowi.
Dziki bez można rozmnażać z nasion pozyskanych z dojrzałych owoców — wysiewa się je jesienią od razu do gruntu. Gdy wiosną pojawią się siewki, warto je przerzedzić, zostawiając między roślinami mniej więcej pół metra odstępu. Czarny bez da się też łatwo rozmnożyć z sadzonek: jesienią wystarczy odciąć fragmenty pędów z 3–4 liśćmi i umieścić je w ziemi. Po upływie roku młodą roślinę najlepiej przenieść na stałe miejsce. Dobrze mieć na uwadze, że dziki bez nie przepada za przesadzaniem, za to świetnie radzi sobie nawet w rejonach o zanieczyszczonym powietrzu.
Czarny bez najkorzystniej sadzić wiosną. Stanowisko warto wcześniej wzbogacić kompostem, a po posadzeniu krzew obficie podlać. Podlewanie powinno być regularne przez pierwszy rok, bo dziki bez ma dość płytki system korzeniowy i szybciej odczuwa niedobór wody. Ponieważ z czasem potrafi osiągać duże rozmiary, najlepiej zostawić mu przestrzeń i sadzić go w odległości około 8 metrów od innych roślin.
Pielęgnacja czarnego bzu w ogrodzie
Czarny bez dobrze reaguje na zasilanie nawozami azotowymi oraz kompostem — szybko widać to w obfitszym kwitnieniu i lepszym zawiązywaniu owoców. Warto też regularnie ściółkować krzew, bo ma płytki system korzeniowy. Warstwa ściółki dłużej utrzymuje wilgoć w podłożu, a przy okazji ogranicza wyrastanie chwastów.
Jeśli zależy ci na naprawdę dużych zbiorach, czarny bez najlepiej mocno przyciąć zimą. Gdy chcesz, by krzew nadal ładnie wyglądał w ogrodzie, usuń także najstarsze pędy, a młodsze skróć mniej więcej o połowę. Jeśli interesuje cię także uprawa wiśni w ogrodzie, porady na jej temat znajdziesz w tym artykule.
Dziki bez zwykle nie sprawia większych problemów ze szkodnikami ani chorobami. Sporadycznie może pojawić się mszyca, ale częściej kłopotem bywa to, że dojrzałe owoce chętnie podjadają ptaki. W takiej sytuacji świetnie sprawdzi się siatka ochronna założona bezpośrednio na krzew.
Czarny bez: właściwości i zastosowanie
Dziki bez to jedna z najczęściej wymienianych roślin o właściwościach prozdrowotnych. Bywa określany nie tylko jako bez dziki, ale też bez lekarski. Już Hipokrates rekomendował sok z bzu jako naturalny środek wspierający diurezę, a odwar z korzeni stosował przy obrzękach.
Warto pamiętać, że poszczególne części krzewu różnią się składem, dlatego działają nieco inaczej. Kwiaty czarnego bzu dostarczają m.in. kwasów organicznych, garbników, soli mineralnych, olejków eterycznych oraz flawonoidów. Z kolei owoce zawierają cukry, garbniki, pektyny, witaminy A, B i C, a także pierwiastki oraz związki mineralne, takie jak żelazo, wapń i fosfor.
Suszone kwiaty, z których przygotowuje się napar, są cenione za działanie przeciwgorączkowe i wykrztuśne. Dzięki temu często sięga się po nie w czasie przeziębienia oraz przy dolegliwościach ze strony dróg oddechowych. Dodatkowo wykazują efekt moczopędny, co może wspierać organizm przy problemach układu moczowego. Ekstrakty z czarnego bzu bywają też stosowane pomocniczo na stany zapalne skóry.
Lecznicze zastosowanie czarnego bzu bywa wykorzystywane również przy dolegliwościach bólowych. Dziki bez może wspierać organizm w przypadku zapalenia nerwów, rwy kulszowej czy migren. Owoce działają przeciwzapalnie, pomagają usuwać z organizmu toksyny, a przy tym wspierają pracę układu trawiennego i nerek. Mają łagodne właściwości przeczyszczające i mogą pomagać w regulacji trawienia. Osoby ze skłonnością do zaparć często wybierają regularne picie naparu z owoców lub kwiatów. Czarnego bzu nie pomija się też w profilaktyce antynowotworowej, ponieważ zawiera antocyjany. Jeśli interesuje cię także uprawa moreli, przeczytaj ten artykuł.
Nie tylko kwiaty i owoce są cenne — działanie wspierające przypisuje się także korze oraz liściom. W liściach znajdziemy m.in. witaminę C i kwasy organiczne. Czarnego bzu używa się również z myślą o ochronie komórek przed wpływem wolnych rodników. Roślina zawiera też kwercetynę, której przypisuje się zdolność do obniżania poziomu glukozy we krwi. Z tego powodu lecznicze zastosowanie czarnego bzu bywa rozważane także w profilaktyce cukrzycy.
Czarny bez w kuchni: syrop, dżem, herbata
Lecznicza sława czarnego bzu od dawna znalazła swoje miejsce także w kuchni. Przetwory z tej rośliny łączą działanie dietetyczne z właściwościami wspierającymi zdrowie. W pełni dojrzałe owoce czarnego bzu świetnie sprawdzają się jako baza do konfitur, dżemów i domowych soków. Jagody można również suszyć, a potem zaparzać z nich aromatyczną herbatę albo dorzucać je do innych dań. Z kolei kwiaty nadają się na syrop lub — użyte na świeżo — mogą trafić prosto do ciasta. Syrop z kwiatów czarnego bzu jest szczególnie ceniony jako naturalne wsparcie w trakcie leczenia różnych dolegliwości.
Syrop z czarnego bzu: jak zrobić i pić
Najczęściej wybierany jest sok z owoców czarnego bzu oraz syrop przygotowywany z jego kwiatów. Warto jednak pamiętać, że surowe owoce czarnego bzu nie nadają się do jedzenia — mogą powodować nieprzyjemne dolegliwości. Dobra wiadomość jest taka, że po obróbce termicznej te niepożądane właściwości znikają. Do przygotowania syropu z czarnego bzu potrzebujesz około kilograma owoców i nieco mniej niż kilogram cukru, a także niewielkiej ilości wody. Jagody należy dokładnie przebrać, oczyścić i oddzielić od owoców niedojrzałych. Potem łączymy owoce z cukrem i wodą, a całość gotujemy pod przykryciem, aż puszczą sok. Uzyskany płyn przecedzamy przez sitko, po czym jeszcze gorący syrop rozlewamy do słoików i odstawiamy w chłodne miejsce. Po otwarciu najlepiej trzymać syrop w lodówce.
Sok z czarnego bzu: jak pić na zdrowie
Sok z owoców czarnego bzu najlepiej gotować z większą ilością wody, ale możliwie jak najkrócej — dzięki temu zachowuje więcej cennych witamin. Ten domowy napój ma wyjątkowe właściwości wspierające organizm i często sięga się po niego już przy pierwszych oznakach gorszego samopoczucia. W praktyce wystarczy co około 1,5 godziny popijać po dwie łyżki soku. Dzieciom można podawać go również dwa razy dziennie. Ponieważ działa orzeźwiająco, świetnie sprawdza się jako dodatek do herbaty albo baza do lemoniady. Przetwory z bzu czarnego nie tylko mogą korzystnie wpływać na zdrowie, ale też po prostu dobrze smakują. Jeśli interesuje cię także uprawa malin w ogrodzie, porady znajdziesz w tym artykule.
Czarny bez w kosmetyce i pielęgnacji
Dziki bez znajduje zastosowanie także w kosmetologii. Wspiera mikrokrążenie w skórze i wyraźnie poprawia jej wygląd: pomaga wygładzać drobne zmarszczki, rozjaśnia piegi oraz koi skórę po nadmiernym słońcu. Kosmetyki z czarnego bzu zwykle dobrze sprawdzają się przy każdym typie cery. Kwiaty czarnego bzu to świetna baza do maseczki na przebarwienia — wystarczy susz zalać wodą i krótko zagotować. Następnie kwiaty przekłada się na gazę i przykłada do twarzy na około 15 minut. Przy oparzeniach słonecznych ulgę może przynieść kąpiel z dodatkiem kwiatów czarnego lub dzikiego bzu. Dziki bez bywa też pomocny w walce z cellulitem, bo kwiaty pobudzają krążenie i działają rozgrzewająco.
Wysoka zawartość witaminy C korzystnie wpływa na włókna kolagenowe, a obecna rutyna wspiera naczynia włosowate, zwiększając elastyczność ich ścianek. Kwiaty umieszczone w woreczku można dorzucić do kąpieli i odpoczywać w niej mniej więcej 15 minut. Z kwiatów czarnego bzu da się również przygotować maści do pielęgnacji dłoni i ust, a także nawilżające kremy. Z kolei z kwiatów dzikiego i czarnego bzu można robić płukanki do ciemnych włosów — odżywiają, dodają połysku i dobrze sprawdzają się także przy włosach przesuszonych.
Czarny bez to niezwykły, a przy tym bardzo praktyczny krzew. Jego szerokie możliwości wykorzystania oraz prozdrowotne właściwości sprawiają, że warto uprawiać go znacznie częściej i na większą skalę.