Rośnie tam, gdzie inne krzewy padają. Posadź go raz i masz owoce na lata
Na pierwszy rzut oka wygląda jak zwykłe drzewko, ale potrafi zaskoczyć tym, co skrywa: właściwościami, które mogą przysłużyć się zdrowiu, i potencjałem, który w ogrodzie robi prawdziwy efekt „wow”. Jego owoce nie tylko świetnie smakują — to także małe bomby wartości odżywczych, a sam krzew potrafi zmienić nawet niepozorny zakątek w ozdobę, obok której trudno przejść obojętnie. Za chwilę poznasz sekrety uprawy, odmiany, które naprawdę warto mieć, i ciekawostki, przez które ten gatunek nie bez powodu budzi coraz większe zainteresowanie.
- Dereń jadalny: opis, kwiaty i owoce
- Ozdobne derenie: biały, Kousa i inne
- Najlepsze odmiany derenia jadalnego
- Dereń jadalny: gleba, słońce i sadzenie
- Dereń jadalny: witaminy i właściwości
Dereń jadalny: opis, kwiaty i owoce
Dereń jadalny (Cornus mas) to gatunek wywodzący się ze środkowej oraz południowo-wschodniej Europy, a także z części Azji. Choć bywa sadzony dość często, najczęściej traktuje się go jako roślinę ozdobną — a szkoda, bo jego owoce kryją w sobie naprawdę imponujące właściwości odżywcze i prozdrowotne. To roślina, która zwykle rośnie jako krzew albo niewielkie drzewko. W sprzyjających warunkach potrafi osiągać od 3 do nawet 10 m wysokości, jednak w naszym klimacie tak wysokie okazy należą do rzadkości.
Ozdobny charakter derenia jadalnego widać praktycznie w każdym detalu: od liści — eliptycznych, ułożonych naprzeciwlegle, z delikatnym, lekko filcowatym owłosieniem od spodu i wzdłuż nerwów — przez kwiaty, aż po jadalne owoce. Na szczególną uwagę zasługują kwiaty, które tworzą liczne, dość okazałe baldachy w intensywnie żółtym kolorze. Często pojawiają się na pędach bocznych i potrafią zakwitnąć jeszcze zanim rozwiną się liście. Owoc derenia jadalnego to pestkowiec o wiśniowo zabarwionej skórce. Od wiśni odróżnia go jednak kształt — jest wyraźnie bardziej wydłużony. Smak bywa cierpki i nie każdemu od razu przypadnie do gustu, ale owoce są jak najbardziej jadalne. Skoro o wiśniach mowa, przeczytaj także artykuł: Które drzewka owocowe i ozdobne wybrać do ogrodu?
Ozdobne derenie: biały, Kousa i inne
Dereń jadalny (Cornus mas) bywa traktowany jako „ten jedyny” dereń, ale w rzeczywistości to tylko jeden z wielu przedstawicieli całej rodziny. W obrębie rodzaju znajdziemy mnóstwo roślin – nie tylko krzewy owocowe z jadalnymi plonami. W naszych warunkach szczególnie dobrze odnajdują się liczne derenie ozdobne, takie jak dereń biały, dereń Kousa, dereń kanadyjski czy dereń świdwa. Większość z nich jest do siebie podobna: mają rozłożysty pokrój, gęstą koronę i mocny „efekt dekoracyjny” przez większą część sezonu. Na tym tle dereń biały potrafi stać się prawdziwą gwiazdą ogrodu.
Najczęściej na pierwszy plan wysuwa się właśnie dereń biały. Ogrodnicy cenią go za dobrą odporność na mróz i wygląd, który trudno przeoczyć. Sadzonki są łatwo dostępne – zwykle kupisz je w niemal każdej szkółce. Ozdobność derenia białego wynika przede wszystkim z pięknie wybarwionych, kolorowych liści. Warto też przyjrzeć się dereniowi Kousa: tworzy subtelniejsze, drobne kwiaty, które efektownie kontrastują z intensywnie zabarwionym ulistnieniem. To gatunek mniej popularny – choć zachwyca, ma większe wymagania co do stanowiska, a sadzonki nie zawsze bezproblemowo się przyjmują.
Kolejne warte uwagi gatunki to dereń kanadyjski oraz dereń świdwa. Oba rosną w formie krzewów, jednak różnią się skalą: dereń świdwa jest okazały, silnie rozgałęziony i może dorastać nawet do 4 metrów, natomiast dereń kanadyjski sprawdza się raczej jako roślina okrywowa – rzadko przekracza kilkadziesiąt centymetrów. To, co łączy te dwa derenie, to bardzo dekoracyjne kwitnienie i równie efektowne owocowanie: pojawiają się drobne, czerwone owoce. Trzeba jednak pamiętać, że nie są to krzewy owocowe jadalne – do jedzenia nadają się wyłącznie owoce derenia jadalnego.
Najlepsze odmiany derenia jadalnego
W sprzedaży najczęściej trafisz na sadzonki różnych odmian derenia jadalnego. Poszczególne typy różnią się przede wszystkim terminem dojrzewania, dlatego dobrym pomysłem jest posadzenie kilku krzewów o różnych porach owocowania — dzięki temu zbiory mogą trwać praktycznie przez cały sezon. Odmiany mają też inną plenność, barwę oraz wielkość owoców. Jeśli jesteś na etapie planowania nasadzeń, zajrzyj do zestawienia kosztów najczęściej wybieranych gatunków, dostępnego w tym miejscu.
Dereń jadalny jest szczególnie popularny na wschodzie, dlatego w sklepach często spotyka się odmiany pochodzące z Ukrainy. To właśnie one zyskały mocną pozycję na rynku międzynarodowym, a ich sadzonki są u nas wybierane najczęściej. Warto pamiętać, że nie wszystkie owoce muszą być czerwone — część odmian daje żółte owoce, jak ‘Flava’, inne z kolei tworzą kuliste, intensywnie czerwone drupki, które do złudzenia przypominają wiśnie.
Hodowcy wciąż próbują wyselekcjonować odmianę derenia jadalnego o najlepszym smaku. Jeśli zależy ci głównie na walorach deserowych, rozważ sadzonki ‘Elegantnyj’ oraz ‘Wydubieckij’ — obie odmiany wyróżniają się gruszkowatym kształtem owoców. Krzewy rosną nieco słabiej, ale w zamian potrafią odwdzięczyć się wyższą plennością. Warto też przyjrzeć się odmianie ‘Jolico’, cenionej za większe owoce i przyjemniejszy, mniej cierpki smak.
Na uwagę zasługuje również kilka polskich odmian, bardzo dobrze przystosowanych do naszych warunków pogodowych. Dereń jadalny ‘Kresowiak’ słynie z wyjątkowo dużych, ciemnoczerwonych owoców, a ‘Kotula’ daje owoce o bardziej gruszkowatym kształcie. Obie odmiany dojrzewają zwykle pod koniec sierpnia i na początku września, jednak w Polsce wyhodowano też formy późniejsze, takie jak ‘Podolski’ czy wyróżniająca się smakiem ‘Florianka’.
Dereń jadalny: gleba, słońce i sadzenie
Dereń jadalny nie jest rośliną kapryśną i ma naprawdę niewielkie wymagania względem podłoża. Dobrze znosi większość gleb – choć najchętniej rośnie w ziemi lżejszej, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym, to w praktyce poradzi sobie niemal wszędzie: także w ciężkiej, zbitej czy wapiennej glebie. Niestraszny mu piasek, krótkotrwała susza ani okresowe podmoknięcie. To jeden z tych krzewów, o których mówi się „nie do zdarcia” – nie szkodzi mu ani chłód, ani wiatr, ani mniej idealne warunki w ogrodzie.
Podobnie jest z ilością słońca. Dereń dobrze rośnie zarówno na stanowiskach mocno nasłonecznionych, jak i w miejscach z mniejszą ilością światła. Nie wymaga też specjalnego osłaniania. Bez problemu przyjmuje się na skarpach i stokach, ale równie dobrze radzi sobie na płaskim terenie.
Sadzenie derenia jadalnego nie należy do trudnych i nie wymaga ogrodniczego doświadczenia. Jest jednak jedna rzecz, której to drzewo nie toleruje najlepiej: przesadzanie – dlatego miejsce warto wybrać raz, a dobrze. Sadzonki najczęściej sprzedawane są z bryłą ziemi (balotowane), dostępne są też egzemplarze w doniczkach. To wygodna opcja, bo takie rośliny nie mają przestoju w wegetacji i – w porównaniu z sadzonkami z gołym korzeniem – zwykle szybciej oraz pewniej się przyjmują. Najlepszy termin sadzenia to jesień, aby roślina zdążyła się ukorzenić przed zimą. Można sadzić także wiosną, najlepiej krótko po starcie wegetacji. Zalecany odstęp między roślinami to 3–4 metry. W ogrodach najczęściej sadzi się derenie pojedynczo, natomiast przy większych nasadzeniach lepiej sprawdza się układ rzędowy. Minimalna odległość między rzędami powinna wynosić 5 m. Poznaj także inne, najlepsze krzewy ozdobne do ogrodu.
Dereń jadalny: witaminy i właściwości
Owoce derenia jadalnego to prawdziwa kopalnia witamin i minerałów. Nic dziwnego, że od lat uchodzą za naturalne wsparcie przy różnych dolegliwościach i są chętnie wykorzystywane w domowej medycynie. Przede wszystkim dostarczają sporo witaminy C (często więcej niż czarna porzeczka czy cytryna), a także witamin P i A. Do tego pomagają uzupełniać żelazo, potas, wapń oraz fosfor i są źródłem licznych antyoksydantów. Warto więc włączyć je do diety, choć na surowo nie każdemu smakują — dlatego najczęściej wybiera się przetwory. Sok z derenia i nalewka z derenia są zdecydowanie przyjemniejsze w smaku, a jednocześnie nadal pozostają bogate w cenne składniki odżywcze. Przemrożone owoce można jeść bez obróbki, jednak ich smak w tej formie zwykle nie zachwyca.
Dereń jadalny bywa polecany przy anemii — zawiera naprawdę dużo żelaza. W takiej sytuacji dobrze sprawdza się sok z derenia, który może wspierać dietę przy niedoborach tego pierwiastka. Ten sam sok jest też popularnym wyborem w sezonie przeziębień: wysoka dawka witaminy C pomaga wzmacniać odporność i ułatwia organizmowi walkę z infekcjami. Dla wielu osób to skuteczniejsza opcja niż klasyczna herbata z cytryną.
Warto wspomnieć również o dereniówce, czyli nalewce z derenia przygotowywanej na niezbyt mocnym alkoholu. Dereniówka z owoców derenia jest ceniona jako wsparcie dla żołądka oraz przy różnych dolegliwościach układu trawiennego. Przepis nie należy do trudnych i bez problemu można go znaleźć w Intrenecie. Ponieważ może pobudzać metabolizm i bywa wykorzystywana przy zaburzeniach przemiany materii, jej umiarkowane spożycie czasem poleca się osobom dbającym o sylwetkę. W praktyce można sięgać także po mniej słodkie formy, np. dżem z obniżoną ilością cukru albo sok dolewany do wody. Dodatkowo działa moczopędnie, co pomaga ograniczać zatrzymywanie wody w organizmie.
Mimo że w ostatnich latach dereń jadalny jest nieco zapomniany, zdecydowanie warto przyjrzeć mu się bliżej i znaleźć dla niego miejsce w ogrodzie. Owoce derenia jadalnego mają wyjątkowe właściwości prozdrowotne i mogą z powodzeniem zastąpić część suplementów diety. Roślina nadaje się też na żywopłot — sprawdź, jak go zaplanować, czego dowiesz się z tego artykułu.