To drzewo użyźnia glebę i wzmacnia skarpy. Mało kto sadzi je w ogrodzie
Olcha na pierwszy rzut oka zachwyca sylwetką, ale prawdziwa niespodzianka kryje się w tym, co potrafi zrobić dla otoczenia. W ogrodzie może stać się efektowną ozdobą, a jednocześnie działać jak naturalny sprzymierzeniec: wspiera glebę, pomaga ją „ożywić” i ogranicza niszczenie terenu przez wodę oraz wiatr. Jej liście i kora od pokoleń wykorzystywano także w domowych kuracjach, a samo drewno olchowe od lat ma mocną pozycję w budownictwie i meblarstwie. Jak sprawić, by olcha rosła zdrowo i odwdzięczała się tymi wszystkimi korzyściami? Za chwilę pokażemy, jak ją posadzić i jak o nią dbać, by cieszyć się jej urokiem przez długie lata.
- Olcha w ogrodzie: opis, występowanie i alergie
- Olcha pospolita: cechy i ciekawostki
- Gatunki olszy w Polsce: czarna, szara, zielona
- Olcha w ogrodzie: wymagania i sadzenie
- Alergie, szkodniki i choroby olchy
- Olcha: cechy, zastosowanie i właściwości
Olcha w ogrodzie: opis, występowanie i alergie
Olcha (alnus mill), nazywana też olszą lub olchą zwyczajną, to rodzaj drzew i krzewów z rodziny brzozowatych. W zależności od źródeł wyróżnia się około 25–44 gatunków tej rośliny, która naturalnie rośnie w strefie klimatu umiarkowanego. Olchę spotyka się przede wszystkim w Ameryce Północnej, Azji (także na Syberii i Kamczatce) oraz w Europie. W Polsce w środowisku naturalnym występuje głównie na obszarach górskich — przede wszystkim w Bieszczadach i Tatrach — gdzie potrafi szybko porastać połoniny oraz nieużytkowane już pola uprawne. To drzewo skutecznie ogranicza erozję i pomaga stabilizować górskie stoki. Dziś jednak coraz częściej pojawia się także olcha w ogrodzie. Warto jednocześnie pamiętać, że dla wielu osób to jedna z największych uciążliwości w sezonie pylenia, ponieważ pyłek olchy silnie uczula. Sprawdź także nasze inspiracje na inne drzewa liściaste.
Olcha pospolita: cechy i ciekawostki
Olcha pospolita (drzewo olchy) zwraca uwagę charakterystycznymi brodawkami na korzeniach. To właśnie w nich bytują promieniowce – bakterie potrafiące wiązać azot z powietrza. Dzięki temu olcha naturalnie użyźnia podłoże, dlatego bywa wykorzystywana w rolnictwie jako wartościowy przedplon, poprawiający żyzność gleby przed kolejnymi uprawami. Olcha pospolita może rosnąć jako drzewo liściaste lub krzew; ma pojedyncze, naprzemianległe liście, których brzegi są wyraźnie piłkowane albo ząbkowane. Zakwita jeszcze zanim rozwiną się liście, co sprzyja swobodnemu unoszeniu się pyłku w powietrzu. Kwiaty są jednopłciowe: męskie przybierają formę zwisających, żółtobrązowych kotków. Ciekawe jest to, że zawiązki kwiatów olchy tworzą się już pod koniec lata poprzedniego roku – wtedy są krótkie, twarde i czerwonobrunatne – a otwierają się dopiero wiosną, często bardzo wcześnie, nawet w lutym. Kwiaty żeńskie pojawiają się pojedynczo lub parami w kątach pędów. Po kwitnieniu rozwijają się owoce przypominające spłaszczone orzeszki, chętnie zjadane przez ptaki. Nasiona wysypują się z owoców w lutym i marcu i mogą skiełkować już po kilku tygodniach, o ile nie zaszkodzi im susza.
Gatunki olszy w Polsce: czarna, szara, zielona
Szacuje się, że na całym świecie występuje nawet do 44 gatunków olszy. W Polsce najczęściej spotkasz trzy z nich: olszę czarną (alnus glutinosa), olszę zieloną oraz olszę szarą (alnus incana).
- Olsza czarna (alnus glutinosa)– to gatunek, który potrafi dorastać nawet do 30 metrów. Jej kora ma ciemnobrązowy odcień, jest chropowata i poprzecinana drobnymi spękaniami. Roślina wytwarza pędy z liśćmi jajowatymi lub niemal okrągłymi — zwykle pojedynczymi, ułożonymi skrętolegle, na długich ogonkach. Z wierzchu są ciemnozielone, a ich brzegi wyraźnie ząbkowane. Olsza czarna zakwita bardzo wcześnie, jeszcze zanim w pełni rozwiną się liście. Kwiaty męskie tworzą żółte kotki, natomiast żeńskie z czasem przechodzą w owocostany o owalnym kształcie, przypominające małe szyszki, w kolorze czarno-szarym. To drzewo dobrze znosi okresowe zalewanie i stojącą wodę. Najczęściej alnus glutinosa rośnie na otwartych, dobrze nasłonecznionych terenach podmokłych — przy brzegach rzek, potoków i jezior, a także na bagnach. Preferuje gleby o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym. Olsza alnus dożywa zwykle 120-150 lat. Wśród ciekawszych odmian olszy czarnej wymienia się m.in. „Imperialis” o delikatnych, mocno powcinanych liściach, „Lanciniata” dorastającą do 10-25 m (liście zielone od góry i szare od spodu) oraz „Pyramidalis”, której pokrój może kojarzyć się z topolą.
- Olsza szara (alnus incana) – ta odmiana najczęściej osiąga około 20 m wysokości i tworzy wysoką, jajowatą koronę. Przeciętnie żyje 50-60 lat, choć bywa, że przybiera także formę krzewiastą. Kora jest gładka i ma szaropopielaty kolor. Liście są wyraźnie zaostrzone na końcu, u nasady bardziej zaokrąglone, a ich brzegi tylko płytko klapowane lub delikatnie wrębne. Olsza szara nie jest wymagająca — dobrze radzi sobie na glebach wilgotnych, dlatego często spotyka się ją nad rzekami i strumieniami. Co ważne, to gatunek pionierski: potrafi jako jeden z pierwszych zasiedlać tereny pozbawione drzew, np. po zanieczyszczeniach, na ubogich glebach czy po przymrozkach. Zdarza się też, że uprawia się ją jako roślinę ozdobną, np. w odmianie zwisającej „Pendula” albo o postrzępionych liściach „Laciniata”.
- Olsza zielona (alnus alnobetula) – to również gatunek górski, spotykany w Polsce. Wyróżniają ją liście jajowate lub eliptyczne o długości 3-6 cm, ostro zakończone, z podwójnie piłkowanymi brzegami. Kwitnie równolegle z rozwojem liści, zwykle w kwietniu i maju. Owoce są kuliste lub jajowate, mocno zdrewniałe, przypominają drobne szyszki i długo pozostają na roślinie, nawet po sezonie. Olsza zielona dorasta zazwyczaj do 2-4 m. Warto też pamiętać, że należy do nielicznych gatunków, które potrafią poszerzać swój zasięg, „schodząc” z wysokich partii gór niżej. A może interesuje cię także, jak wyglądają kwestie prawne wycinki drzew? Sprawdź w tym artykule.
Olcha w ogrodzie: wymagania i sadzenie
Olcha pospolita to gatunek rodzimy, powszechnie spotykany w polskiej przyrodzie, a wybrane odmiany z powodzeniem sadzi się także w ogrodach i w przestrzeni miejskiej (parkach, pasach zieleni, skwerach). Olcha w ogrodzie nie sprawia wielu problemów, a potrafi dać ciekawy efekt wizualny i przydaje się w różnych miejscach. Dzięki niewielkim wymaganiom i swojej „terenowej” naturze bywa wykorzystywana do obsadzania gruntów nieużytkowych, rekultywacji wysypisk czy maskowania mniej atrakcyjnych fragmentów działki — pod warunkiem że stanowisko jest dobrze nasłonecznione i wilgotne. Zanim jednak posadzisz olchę, warto chwilę poświęcić na wybór najlepszego miejsca. Drzewo olcha nie zawsze jest dobrym pomysłem przy stawach, bo jesienne liście mogą mocno zanieczyszczać stojącą wodę. Na plus: pielęgnacja olchy zwykle ogranicza się do minimum.
Wymagania dotyczące uprawy olchy
Olchę najczęściej sadzi się z sadzonek kupionych w sprawdzonej szkółce. Warto pamiętać, że rośliny z odkrytym systemem korzeniowym szybko tracą wilgoć — po wyjęciu z ziemi korzenie trzeba od razu umieścić w gruncie albo tymczasowo osłonić je warstwą wilgotnej gleby. Podczas transportu sadzonki powinny być zabezpieczone tak, by nie doszło do przesuszenia. Drzewo olcha najlepiej czuje się w półcieniu, ale poradzi sobie także na stanowisku słonecznym. Najważniejsze jest jedno: stały dostęp do wilgotnego podłoża. Najlepiej sprawdza się gleba o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym. Pielęgnacja olchy sprowadza się głównie do pilnowania wilgotności, zwłaszcza w miejscach mocno nasłonecznionych, gdzie ziemia szybko wysycha. Zobacz również nasz artykuł: Najpopularniejsze drzewa liściaste w twoim ogrodzie.
Alergie, szkodniki i choroby olchy
Olcha, choć ma wiele zalet, najczęściej kojarzona jest jako drzewo mogące wywoływać alergie. Co więcej, olcha (zwłaszcza olcha czarna) bywa wyjątkowo podatna na ataki szkodników, które potrafią szybko osłabić roślinę. Do najczęściej spotykanych należą hurmak olchowiec, kloszowiec olchowy, kolbowiec olchowy, miodówka olszowa, miniarka brzozówka, pilśniowiec olchowy, zwiotka olszowa, zwijacz brzozowiec oraz zdobniczka podlistnoolchowa — owady te żerują na liściach i młodych pędach, powodując ich deformacje i zasychanie. System korzeniowy może z kolei zostać zaatakowany przez pienika olchowca. Olcha bywa również narażona na choroby, przede wszystkim fyroftorozę oraz żółtaczkę olszy.
Olcha: cechy, zastosowanie i właściwości
Drzewo olcha - cechy
Właściwości olchy sprawiły, że od wieków sięgali po nią zielarze i uzdrowiciele. Liście olchy wykazują działanie wspierające gojenie, dlatego przykładano je w formie okładów na rany, które długo się nie zabliźniały. Z kolei wywary z szyszek podawano przy problemach żołądkowych i biegunkach, a z kory przygotowywano napary pomocne przy przeziębieniu, kaszlu oraz katarze.
Również dziś olcha bywa wykorzystywana jako wsparcie w łagodzeniu różnych dolegliwości. Z młodych liści można zrobić płukanki do włosów, które pomagają ograniczyć wypadanie, zmniejszyć łupież i złagodzić łojotok, a dodanie odwaru do maseczki działa przeciwzmarszczkowo oraz wspiera wyciszanie stanów zapalnych. Podgrzane liście stosuje się też jako kompresy na stawy, bo potrafią przynieść ulgę przy bólach reumatycznych. Jeśli interesują cię także ceny drzewek, cennik znajdziesz w tym artykule.
Zastosowanie olchy
Olcha to drzewo, które najczęściej spotyka się na terenach podmokłych: przy mokradłach, wilgotnych łąkach, w pobliżu bagien i na glebach długo utrzymujących wodę. Coraz częściej trafia także do ogrodów. Dzięki długiemu systemowi korzeniowemu mocno „kotwiczy” się w ziemi, dlatego bywa sadzona tam, gdzie trzeba wzmocnić osuwające się brzegi i skarpy.
Najszersze zastosowanie ma jednak drewno olchowe. Wykorzystuje się je jako opał, a także jako surowiec do produkcji sklejki, tarcicy i różnych płyt, oraz do wykonywania elementów jachtów i łodzi. Z olchy chętnie robi się podłogi i meble. Drewno to jest cenione również w budownictwie wodnym, ponieważ najlepiej zachowuje swoje właściwości, gdy pozostaje stale zanurzone. Poza tym służy do budowy płotów, produkcji ołówków i wyrobów jednorazowych, takich jak skrzynki pocieniane (szczególnie z olchy czarnej). Warto też pamiętać, że z olchy wytwarza się węgiel drzewny sprzedawany jako „węgiel bukowy”. Z tego materiału powstają również gitary elektryczne, afrykańskie bębny djambe, a także zabawki, modele i rozmaite akcesoria kuchenne. Dawniej olchę często wykorzystywano także jako drewno do kominka i pieca oraz jako dodatek do opału w wędzarniach.