Posadź raz, a będzie owocować przez dziesiątki lat. Mało kto ma je w ogrodzie
Chcesz mieć w ogrodzie drzewo, które wygląda jak ozdoba z parku, a przy tym co roku potrafi zaskoczyć koszykiem jadalnych owoców? Kasztan jadalny to jeden z tych „sekretów” ogrodników: robi wrażenie już samym pokrojem, nie sprawia tylu problemów, ile się wydaje, a jego kasztany są naprawdę smaczne i wartościowe. Za chwilę pokażemy, jak posadzić go tak, by szybko się przyjął, które odmiany dają najlepsze efekty, czego potrzebuje młode drzewko i w jakim momencie zbierać owoce, żeby nie przegapić idealnego terminu.
- Skąd pochodzi kasztan jadalny?
- Kasztan jadalny: wygląd i owocowanie
- Kasztany jadalne: wartości i zastosowanie
- Kasztan jadalny w ogrodzie: wymagania
- Kasztan jadalny: odmiany i uprawa
Skąd pochodzi kasztan jadalny?
Nazwa Castanea sativa nie jest przypadkowa — kasztan jadalny zawdzięcza ją miejscowości Castanea w Tesalii, gdzie niegdyś rosły wyjątkowo okazałe drzewa tego gatunku. Ślady dawnych, rozległych kasztanowych borów wciąż da się znaleźć w południowych Alpach, na Korsyce, Sycylii oraz w dolinie Rodanu. W naturalnych zbiorowiskach leśnych kasztan jadalny często rośnie obok dębu omszonego i dębu burgundzkiego.
To drzewo z rodziny bukowatych — sylwetką i charakterystycznie spękaną korą potrafi przypominać dąb. Najlepsze warunki do wzrostu ma w łagodnym klimacie południa Europy, ale ponadstuletnie okazy spotyka się również w Europie Zachodniej i Środkowej. Trafił tam przed wiekami jako gatunek ceniony za praktyczne zastosowania; z czasem, gdy jego znaczenie malało, zaczął miejscami tworzyć zdziczałe skupiska leśne. Na Kaukazie rosną dziś dzikie drzewa liczące nawet 200–300 lat, a we Francji można znaleźć kasztany jadalne, które mają już po kilkaset lat.
Kasztan jadalny wywodzi się z Azji Mniejszej — stamtąd dotarł najpierw do Grecji, a następnie rozprzestrzenił się do Francji, Hiszpanii, Algierii i Włoch. W południowej Europie spotyka się go dziś także w stanie dzikim na Półwyspie Bałkańskim i Apenińskim, zwłaszcza w rejonach górskich. Jego uprawa była znana już w starożytności, a obecnie największe skupiska występują głównie w krajach śródziemnomorskich, gdzie hodowla kasztanów jest szczególnie popularna. Do czołowych producentów należą m.in. Hiszpania, Włochy i Portugalia. A może zainteresuje cię także uprawa orzecha laskowego?
Kasztan jadalny: wygląd i owocowanie
W środowisku naturalnym to okazałe drzewo, które potrafi wyrosnąć na ponad 30 metrów wysokości i osiągnąć przeszło 2 metry średnicy pnia. Kasztan jadalny bywa również imponujący pod względem obwodu — zdarzają się egzemplarze liczące nawet kilka metrów. W Polsce, w powiecie puckim, rośnie drzewo, którego obwód przekracza 6 metrów. U nas kasztan jadalny pełni głównie funkcję dekoracyjną, dlatego najczęściej spotyka się go w arboretach, ogrodach botanicznych i parkach, a niekiedy także w prywatnych ogrodach przy domach.
Kasztan jadalny jest drzewem jednopiennym. Niewielkie, białe kwiaty męskie zebrane są w sztywne, wyprostowane kwiatostany kłosowate, dorastające do 20 cm długości, natomiast kwiaty żeńskie przypominają pączki i wyrastają u nasady części kwiatostanów męskich. Kwiaty wydzielają mocny zapach kojarzony z rybim tranem i stanowią cenne źródło nektaru. Pojawiają się na przełomie czerwca i lipca, a zapylane są zarówno przez wiatr, jak i owady. Gdy nadchodzi czas owocowania, z kwiatów rozwijają się brązowe orzechy (nasiona), zwykle po dwa lub trzy, ukryte w bardzo kolczastej okrywie. W pełni dojrzałości okrywy pękają, a owoce spadają na ziemię na początku października.
Kasztan jadalny wytwarza głęboki, silnie rozbudowany system korzeniowy. Młode pędy mają najczęściej barwę oliwkowozieloną lub czerwonawobrązową. Pień jest raczej krótki, a u starszych drzew często wyraźnie spękany.U jego podstawy nierzadko pojawiają się odrosty, które w ciągu jednego sezonu potrafią urosnąć nawet do metra. Drewno tej rośliny — łupliwe, sprężyste i odporne na wilgoć — wykorzystuje się m.in. do produkcji mebli. Kasztan jadalny ma ciemnozielone, pojedyncze liście: podłużnie eliptyczne, piłkowane, osiągające do 20 cm długości. Są błyszczące i skórzaste, a jesienią przebarwiają się na żółtobrązowo, po czym opadają. Sprawdź także, co warto wiedzieć na temat uprawy orzecha włoskiego.
Kasztany jadalne: wartości i zastosowanie
Kasztany jadalne mają charakterystyczny, bochenkowaty kształt i zwykle osiągają około dwóch–trzech centymetrów średnicy. W krajach południowej Europy znajdują zastosowanie w farmacji, w cukiernictwie, ale też po prostu w domowej kuchni. To owoce o wysokiej wartości energetycznej: ponad połowę ich składu stanowi skrobia, a niemal jedną czwartą — cukry. W kasztanach nie brakuje również białka, kwasów owocowych, tłuszczów, pektyn, garbników i glikozydów, a także minerałów, takich jak magnez, potas i żelazo oraz witamin z grupy B, C i K. Dużym uznaniem cieszy się także miód kasztanowy, znany z działania napotnego i wykrztuśnego. Z kasztanów pozyskuje się ponadto tłuszcz.
We Francji chętnie je się kasztany jadalne po obraniu, ugotowane w osolonej wodzie albo w mleku, często z dodatkiem aromatycznych ziół. Prażone lub kandyzowane w cukrze szczególnie smakują dzieciom. Kasztany bywają też klasycznym farszem do pieczonego drobiu. W wybranych regionach suszy się je na słońcu, a następnie wędzi w dymie, co nadaje im wyrazisty aromat. Za prawdziwy rarytas uchodzą kasztany pieczone: przed wstawieniem do piekarnika nacina się je głęboko po wypukłej stronie, układa na blasze i dodaje odrobinę wody. Najlepiej obierać je od razu, gdy są jeszcze gorące. Podobnie przygotujesz je na grillu. Z kolei kasztany mielone podaje się m.in. jako puree albo w formie ciasteczek.
Na Korsyce oraz we Włoszech kasztany jadalne dawniej wykorzystywano do wypieku chleba. Także dziś owoce kasztanowca, łączone z mąką pszenną lub jęczmienną, nadal bywają dodatkiem do pieczywa. Do czasu drugiej wojny światowej kasztany były szeroko stosowane w żywieniu ludzi i zwierząt, a ich uprawa potrafiła dawać roczne plony sięgające nawet dwóch ton. Gdy brakowało zbóż, na wsi stawały się codziennym pożywieniem, dlatego sadzenie kasztanowców było szczególnie cenione. Obecnie w niektórych krajach na ulicach wciąż sprzedaje się pieczone kasztany — dla wielu turystów to obowiązkowy przystanek i mała lokalna atrakcja. A może zainteresuje cię także uprawa świdośliwy w ogrodzie?
Kasztan jadalny w ogrodzie: wymagania
Kasztan jadalny to wśród drzew liściastych gatunek wyjątkowo wrażliwy na przymrozki – zarówno wiosenne, jak i jesienne. Starsze egzemplarze zwykle dobrze znoszą mróz, natomiast młode drzewka często przemarzają od wierzchołka. Taka „strata” nie zawsze oznacza koniec rośliny: pobudza ona uśpione pąki w niższych partiach, tuż nad ziemią. Z nich wyrastają później odrośla, które z czasem tworzą nowe pnie albo bardziej krzewiastą formę. To zjawisko bywa też wykorzystywane jako jedna z metod rozmnażania kasztana. Ponieważ kasztan jadalny w Polsce występuje rzadko, jego uprawa nie jest u nas powszechna. Najlepiej sadzić go w cieplejszych rejonach kraju, w dużych ogrodach i parkach, gdzie ma więcej miejsca na rozwój.
Kasztan jadalny najlepiej czuje się w pełnym słońcu i przy stałej, umiarkowanej wilgotności podłoża. Najładniej rośnie na glebach głębokich – piaszczystych lub gliniastych – natomiast nie poleca się sadzenia go na ziemiach wapiennych. Przez pierwsze dziesięć lat po dobrym ukorzenieniu sadzonki drzewo rośnie dość wolno, za to w kolejnych czterech dekadach potrafi wyraźnie przyspieszyć. Kwitnienie pojawia się zwykle u drzew mających około 20–30 lat, choć pędy odroślowe potrafią zakwitnąć już po sześciu latach. Dodatkową zaletą jest to, że kasztan jadalny dobrze znosi zanieczyszczenia powietrza i okresowe susze.
W ogrodach najczęściej sadzi się kilkuletnie sadzonki odmian szlachetnych – zwykle 2–5-letnie. Takie rośliny potrafią zakwitnąć już w 5.–6. roku po posadzeniu, choć na naprawdę obfite owocowanie trzeba poczekać, aż drzewo osiągnie wiek kilkunastu lat. W Polsce sadzonki kasztana jadalnego można znaleźć w wybranych szkółkach, a nasiona bez problemu kupić również przez Internet.
Kasztan jadalny: odmiany i uprawa
Kasztany jadalne z najbardziej cenionych, „szlachetnych” odmian określa się po francusku jako marony. Rozmnaża się je wyłącznie wegetatywnie. W szkółkach stosuje się okulizację lub szczepienie, a do sprzedaży trafiają najczęściej kilkuletnie sadzonki. Mniej szlachetne kasztany jadalne bywają nazywane z francuska châtaigne. Te odmiany można rozmnażać zarówno wegetatywnie, jak i z nasion. Materiał siewny da się zdobyć choćby od zaprzyjaźnionego sąsiada, który ma już owocujące drzewo.
Odmiany kasztanowca jadalnego różnią się między sobą m.in. terminem kwitnienia i dojrzewania owoców, jesiennym wybarwieniem liści, pokrojem, kształtem korony i wieloma detalami, które w ogrodzie robią sporą różnicę. Wąską, piramidalną koronę tworzą odmiany pyramidalis i fastigiata. Odmiana asplenifolia ma liście lancetowate, rotundifolia — okrągłe, a glabra — duże i efektownie błyszczące. Liście z żółtymi plamami lub żółtawym obrzeżeniem są typowe dla aureomaculata i aureomarginata, kremowo obrzeżone — dla albomarinata, a srebrzyście przebarwione — dla argenteovariegata. Białe brzegi liści wyróżniają argenteomarginata. Z kolei purpurea ma liście czerwone, a vincent van gogh zachwyca intensywnie żółtym kolorem jesienią.
Uprawa kasztana jadalnego wymaga przede wszystkim ciepła i dużej ilości słońca. Od kilku lat sadzenie kasztanów zyskuje popularność także w Polsce, choć wciąż nie ma pewności, że rośliny bez problemu przetrwają zimę w gruncie i będą się dobrze rozrastać. Jeśli jednak się przyjmą, potrafią rosnąć i owocować przez dziesięciolecia. To drzewo nie jest przesadnie wymagające, dlatego jego posadzenie może się szybko „odwdzięczyć”. Pod rozłożystą koroną łatwo znaleźć przyjemny cień, a owoce wykorzystać w kuchni. Kasztan jadalny jest też wyjątkowo dekoracyjny, co świetnie buduje nastrój i charakter ogrodu.
Źródła:
- Czekalski M., Kasztan jadalny (cz. I). „Szkółkarstwo” 2018 nr 1, s. 21-26.
- Halbański M., Leksykon sztuki kulinarnej. Warszawa 1986.
- Lewkowicz-Mosiej T., Egzotyczne warzywa: właściwości prozdrowotne i zastosowanie. Kraków 2013.
- Mika A., Kasztan jadalny. „Działkowiec” 2015 nr 5, s. 37.
- Petermann J., Tschirner W., Interesująca botanika. Warszawa 1987.
- Podbielkowski Z., Roślinność kuli ziemskiej. Warszawa 1987.
- Pokorný J., Kaplická J., Drzewa Europy Środkowej. Warszawa 1980.