To popularne zioło ze skalniaka działa na kaszel i robi furorę w kuchni
Macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum) to roślina, o której mówiono już w starożytności — i to nie bez powodu. Dawne wierzenia przypisywały jej niezwykłą moc: miała chronić przed wężami i skorpionami. Dziś wciąż spotkasz ją na każdym kroku w Polsce, choć wiele osób mija ją, nie mając pojęcia, jak sprytnie potrafi przystosować się do trudnych warunków. To niska krzewinka z rodziny jasnotowatych, czyli roślina o zdrewniałych pędach, którą w praktyce często traktuje się jak bylinę. Najlepiej czuje się tam, gdzie inne gatunki odpuszczają: w pełnym słońcu, na suchych, piaszczystych glebach. A gdy już znajdzie dla siebie miejsce, potrafi szybko się rozprzestrzeniać — jej pędy łatwo się ukorzeniają, dlatego tak często pojawia się zwłaszcza w polskich lasach sosnowych.
- Macierzanka piaskowa: opis i cechy
- Macierzanka piaskowa: zbiór i działanie
- Macierzanka piaskowa: uprawa i sadzonki
- Macierzanka piaskowa: odmiany i siew
- Macierzanka piaskowa w kuchni i ogrodzie
Macierzanka piaskowa: opis i cechy
Istnieje wiele gatunków i odmian macierzanki — część z nich rozpoznasz bez trudu, ale inne potrafią być do siebie bardzo podobne. Co więcej, nazwa macierzanka piaskowa (thymus serpyllum) bywa używana wobec kilku zbliżonych gatunków. Ta roślina tworzy gęsto ulistnione, pokładające się lub lekko wzniesione, owłosione łodygi, które podczas rozrastania układają się w niskie, zwarte poduszki. Pędy macierzanki piaskowej rozgałęziają się tuż przy ziemi i chętnie się ukorzeniają, dzięki czemu szybko zagęszczają kępę. Liście krzewinki są ciemnozielone, drobne i owalne, osadzone naprzeciwlegle; od spodu bywają filcowate i owłosione, a w dotyku sprawiają wrażenie skórzastych. Największe liście znajdziesz zwykle w środkowej części pędów. Korzeń macierzanki piaskowej jest zdrewniały i silnie rozgałęziony.
Roślinka kwitnie od czerwca aż do września, obsypując się maleńkimi kwiatuszkami w odcieniach od różu po purpurowy fiolet, zebranymi w zwarte, niewielkie kwiatostany. W uprawie można spotkać także odmiany o kwiatach białych oraz czerwonych. Cała roślina wyróżnia się intensywnym, aromatycznym zapachem, szczególnie wyczuwalnym w czasie kwitnienia. Kwiaty macierzanki są chętnie odwiedzane przez owady zapylające. Jej kwiatostan jest zwarty, a kielich wydłużony. Nasiona macierzanki mają postać gładkich rozłupek, które rozpadają się na cztery drobne orzeszki.
W naturze macierzanka piaskowa wybiera miejsca otwarte i mocno nasłonecznione, rosnąc w glebie piaszczystej i przepuszczalnej, ale radzi sobie też na podłożu kamienistym, a nawet gliniastym. Jest bardzo częsta w jasnych lasach i zaroślach, w rowach, na wydmach i skarpach oraz na rozległych, piaszczystych przestrzeniach. Ziele macierzanki piaskowej potrafi pojawić się nawet na mrowiskach.
Macierzanka piaskowa: zbiór i działanie
Macierzanka piaskowa zalicza się do roślin leczniczych. Ziele macierzanki piaskowej pozyskuje się po raz pierwszy na początku kwitnienia, a potem zbiera regularnie przez cały sezon. Ścina się wówczas wierzchołkowe, jeszcze niezdrewniałe fragmenty pędów — od czerwca do września — najlepiej w pogodne, suche dni. Zebrany surowiec suszy się w temperaturze około 35°C. Dobrze wysuszone ziele zachowuje naturalny kolor, ma intensywnie aromatyczny zapach i lekko gorzkawy posmak.
Macierzanka piaskowa jest źródłem olejku eterycznego, garbników, flawonoidów, kwasów organicznych, soli mineralnych oraz gorzkiej serpyliny. To właśnie te składniki sprawiają, że roślina działa rozkurczowo, wykrztuśnie, odkażająco, przeciwzapalnie, moczopędnie i wiatropędnie. Napary z macierzanki wykorzystuje się przy nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani, a także przy uciążliwym, suchym kaszlu oraz wtedy, gdy w oskrzelach zalega śluzowa wydzielina. Przetworzone ziele macierzanki piaskowej bywa też stosowane przy nieżytach żołądka i jelit, wzdęciach i bólach brzucha oraz przy osłabionym apetycie. Przy stanach zapalnych skóry poleca się kąpiele z dodatkiem odwaru przygotowanego z ziela.
Zewnętrznie stosuje się napary i okłady z macierzanki m.in. do płukania jamy ustnej, do irygacji, przy świądzie skóry, po ukąszeniach owadów, a także na oparzenia i drobne rany oraz w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach. Podobnie jak lawenda, macierzanka lecznicza świetnie sprawdza się w poduszeczkach zapachowych oraz w relaksujących kąpielach. Ziele macierzanki piaskowej rzadko wykorzystuje się samodzielnie — najczęściej łączy się je z innymi roślinami, takimi jak rumianek, szałwia, nostrzyk, krwawnik, nagietek, babka i inne. Właściwości wzmacniające przypisuje się również pyłkowi z macierzanki.
Macierzanka piaskowa: uprawa i sadzonki
Uprawa macierzanki to jedna z prostszych prac w ogrodzie, warto jednak pamiętać, że kwiaty pojawiają się zazwyczaj dopiero w drugim roku. W okresach suchej, ciepłej pogody macierzanka piaskowa potrzebuje podlewania, a podłoże można dodatkowo wzbogacić kompostem. Po zakończeniu kwitnienia dobrze jest ściąć przekwitłe kwiatostany. Roślina rzadko sprawia problemy z chorobami i szkodnikami, choć jej pielęgnacja bywa odrobinę bardziej wymagająca niż u macierzanki zwyczajnej. Wymaga regularnego cięcia, a w chłodniejszych rejonach także okrycia na zimę.
Macierzanka piaskowa ma niewielkie wymagania: najlepiej rośnie w pełnym słońcu oraz w przepuszczalnej, nawet niezbyt żyznej ziemi. Podłoże powinno mieć lekko kwaśny odczyn. Dzięki płożącym pędom szybko się rozrasta, dlatego łatwo ją rozmnożyć wiosną i latem przez podział ukorzenionych fragmentów oraz odkłady. Można ją także rozmnażać z sadzonek pobieranych po kwitnieniu. Takie sadzonki da się umieścić od razu w gruncie, ale na zimę trzeba je zabezpieczyć.
Sadzonki przygotowuje się w lipcu lub we wrześniu, natomiast na miejsce docelowe najlepiej przesadzić je wiosną albo pod koniec lata kolejnego roku. Te posadzone latem warto delikatnie okryć. Do wysadzenia zwykle nadają się w okresie od kwietnia do lipca. Umieszcza się je w rozstawie około dziesięciu–dwudziestu centymetrów. Ziele macierzanki piaskowej można też uzyskać z wysiewu nasion, które sieje się wiosną.
Macierzanka piaskowa: odmiany i siew
Macierzanka piaskowa świetnie pasuje do ogrodów skalnych. Równie dobrze radzi sobie na skarpach, murkach kwiatowych, stromych poboczach czy nasypach. Chętnie wykorzystuje się ją do obsadzania suchych zakątków i wypełniania pustych szczelin między kamieniami. Jej największy urok widać jednak wtedy, gdy tworzy rozległe, zwarte dywany. Dlatego na suchych stanowiskach często zastępuje trawnik, tym bardziej że dobrze znosi deptanie. Macierzanka piaskowa sprawdzi się także jako niska obwódka rabat. Ta roślina najlepiej czuje się w pełnym słońcu.
Wśród odmian uprawnych można znaleźć m.in. białokwitnącą macierzankę piaskową albus z jasnozielonymi liśćmi (sadzonka kosztuje zwykle około 10 zł), ciemnokarminową coccineus o ciemnozielonych liściach (cena podobna jak w przypadku albus) oraz odmianę splendens, wyróżniającą się błyszczącymi, ciemnoróżowymi kwiatami. Do około 10 cm wysokości dorastają macierzanka piaskowa nana i magic carper (sadzonka to najczęściej około 5 zł).
Niewielkim kosztem można kupić także nasiona macierzanki piaskowej. Wysiew przeprowadza się od kwietnia do czerwca na rozsadniku, a na miejsce docelowe sadzi się rozsadę w sierpniu–wrześniu. W opakowaniu o masie 1 g bywa nawet do 5 tysięcy nasion, co pozwala obsiać sporą część ogrodu. Takie większe opakowanie kosztuje około 15 zł. Jeśli potrzebujesz roślin tylko na małą powierzchnię, lepszym wyborem będą małe paczki nasion za kilka złotych.
Macierzanka piaskowa w kuchni i ogrodzie
Macierzanka piaskowa ma również swoje miejsce w kuchni jako aromatyczna przyprawa. Najczęściej spotkasz ją w potrawach regionu Morza Śródziemnego, zwłaszcza we Francji. W tamtejszej kuchni trafia przede wszystkim do kiełbas, pasztetów, dań z ciemniejszego mięsa, sosów oraz potraw z warzyw strączkowych. W polskich domach macierzanka piaskowa i tymianek wciąż należą do ziół wykorzystywanych raczej sporadycznie.
W formie suszu macierzanka piaskowa sprawdza się w kuchni podobnie jak popularniejszy tymianek. To zioło o wyrazistym zapachu i korzennie gorzkawym smaku, który pozostaje intensywny nawet po wysuszeniu, dlatego potrafi mocno podkręcić charakter dania. Dobrze pasuje do zup i sosów, warzyw, potraw z drobiu i ryb, wędlin, farszów oraz mięs, także tych bardziej „dzikich”, jak dziczyzna. Dzięki obecności garbników ziele macierzanki piaskowej bywa szczególnie polecane do doprawiania gulaszu, baraniny, kotletów mielonych i tłustszych mięs. Drobno posiekanymi listkami można też wzbogacić smak sałat.
Macierzanka piaskowa to niewielka krzewinka o płożącym, zadarniającym pokroju, która szybko tworzy niskie, bardzo zwarte dywany. W naturze jej kwiaty przybierają różne odcienie różu i fioletu, układając się w drobne kwiatostany. Roślina świetnie sprawdza się na skarpach, w ogrodach skalnych jako roślina na skalniak oraz do zazieleniania dachów. Najlepiej rośnie w pełnym słońcu i na przepuszczalnych glebach, a jej uprawa nie sprawia trudności. Macierzanka lecznicza wykazuje działanie antyseptyczne, przeciwzapalne, pobudzające, wykrztuśne, ściągające, przeciwskurczowe i moczopędne. Zarówno świeże ziele, jak i susz wykorzystuje się także w gastronomii.
Źródła:
- Bilgri A., Birgit A., Zioła w kuchni oraz w apteczce. Apteka benedyktynów z Andechs. Kraków 2004.
- Górnicka J., Apteka natury. Poradnik zdrowotny. Ziołolecznictwo, akupresura, masaż shiatsu. Janki [2011].
- Halbański M., Leksykon sztuki kulinarnej. Warszawa 1986.
- Herwig R., Riou C., 350 roślin do ogrodu. Warszawa 1995.
- Hlava B., Lánská D., Rośliny przyprawowe. Warszawa 1983.
- Koniuszy E., Macierzanka piaskowa. „Aura” 2000 nr 6, dod. „Zioła a zdrowie” nr 33.
- Krejča J., Jakábová A., Rośliny skalne. Warszawa 1982.
- Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa 1989.
- Polakowska M., Leśne rośliny zielarskie. Warszawa 1982.
- Rośliny ozdobne. Warszawa 1987.
- Selitz P., Rośliny przyprawowe i aromatyczne. Warszawa [1993].
- Ulanowski K., Rośliny ozdobne. Ogród z pasją. [Warszawa 2016].
- Uprawa roślin ozdobnych. Podręcznik dla studentów akademii rolniczych. Warszawa 1984.