Krzew, który znosi mróz, suszę i wiatr. A w dodatku to superfood!
Jagody goji zdobyły uznanie entuzjastów zdrowego trybu życia na całym globie – i nic w tym dziwnego! Te małe owoce zawierają mnóstwo witamin, minerałów i przeciwutleniaczy, które wspierają odporność, poprawiają nastrój i dodają energii. Dobrą wiadomością jest to, że nie musisz mieć dużego ogrodu, aby cieszyć się własnymi zbiorami. Dzięki naszym sprawdzonym metodom jagody goji można uprawiać w domu, na balkonie lub tarasie – krok po kroku i bez stresu dla początkującego ogrodnika.
- Jagody goji: uprawa i pochodzenie rośliny
- Kolcowój: egzotyczne krzewy pnące psiankowatych
- Lecznicze i kulinarne skarby owoców goji
- Jagody goji: właściwości i zastosowanie
- Uprawa kolcowoju: porady i wskazówki
- Uprawa jagody goji w polskim klimacie
Jagody goji: uprawa i pochodzenie rośliny
Zanim postanowimy nabyć sadzonki lub nasiona goji, warto bliżej zapoznać się z rośliną, która w ostatnich latach miała zarówno negatywny, jak i pozytywny wpływ. W trakcie popularności jagód goji pochodzących z Dalekiego Wschodu zapomniano, że kolcowój szkarłatny również rośnie w Polsce w formie półdzikiej i jest uważany za krzew trujący. Nasz niemal rodzimy gatunek doczekał się jednak odmian uprawnych z jadalnymi owocami. Możemy więc bez obaw posadzić sadzonki jagody goji w ogrodzie albo wysiać nasiona goji w doniczce lub skrzynce.
Nazwa rodzaju lycium pochodzi od greckiego słowa lykaon, co oznacza wilk. Różne gatunki kolcowoju zostały po raz pierwszy opisane przez szwedzkiego naukowca Karola Linneusza, twórcę współczesnej systematyki roślin i zwierząt. Rodzaj lycium naturalnie występuje między innymi w Afryce Południowej - w formie krzewiastych zarośli porastających półpustynię Karru. Kolcowój pokrywa również wyżyny centralnej Azji, gdzie zimą temperatura spada nawet do -40oC, a latem wzrasta do +40. Rośnie tam na zasolonym podłożu. Gatunek lycium ameghinoi zamieszkuje natomiast słone niecki stepów i półpustyń Patagonii, znajdujących się w południowej części Ameryki Południowej.
Kolcowój: egzotyczne krzewy pnące psiankowatych
Kolcowój szkarłatny i kolcowój chiński
Zarówno kolcowój chiński (lycium chinense), jak i szkarłatny (lycium halimifolium, lycium barbarum) to krzewy pnące z rodziny psiankowatych. Te pnącza osiągają w naturalnych warunkach do czterech metrów wysokości. Kolcowój chiński rośnie przeważnie w południowych Chinach, natomiast szkarłatnyw niższych partiach Himalajów, na około tysiącu pięciuset metrach nad poziomem morza. Można go znaleźć także na wilgotnych terenach w pobliżu Żółtej Rzeki (Huang He), a także w regionie Ningxia, Tybecie i Mongolii. Ningxia dostarcza aż dziewięćdziesiąt procent jagód goji na zachodni rynek. W latach siedemdziesiątych XX wieku uprawa jagód goji rozszerzyła się na Stany Zjednoczone, a później na Europę. Genezy dziko rosnących krzewów kolcowoju szlachetnego można również znaleźć w Europie Południowej i południowo-wschodniej oraz w rejonie Morza Śródziemnego, skąd kolcowój dotarł do Polski.
Kolcowój zwyczajny
W Polsce zadomowił się kolcowój zwyczajny z obszaru śródziemnomorskiego, znany również jako kolcowój pospolity. Kiedyś uprawiany, teraz rośnie dziko jako trudny do usunięcia chwast w przydrożnych zaroślach, przy starych domach, płotach i murach. Jest to u nas krzew o średniej wysokości (osiąga do dwóch i pół metra wysokości) z łukowato opadającymi jasnoszarymi gałązkami i lancetowatymi, zaostrzonymi, szarozielonymi, dość grubymi liśćmi. Kolcowój zwyczajny ma lejkowate kwiaty w kolorze fioletoworóżowym, umieszczone pojedynczo lub po dwa do czterech w kątach liści. Owoce dzikiego kolcowoju są bardzo nieliczne, mają wydłużony kształt, szkarłatne lub pomarańczowe. Gałązki przyciągają uwagę ostrymi cierniami, dlatego roślina często tworzy trudne do przejścia, splątane żywopłoty. Gatunek ten jest w oficjalnych źródłach uznawany za toksyczny. Należy do rodziny, w której znajdują się silnie trujący pokrzyk wilcza jagoda oraz bieluń. Dzięki licznym rozłogom oraz gęsto splątanym formom kolcowój szkarłatny jest doskonały do zadarniania skarp, nasypów, zboczy i urwisk.
Lecznicze i kulinarne skarby owoców goji
Z uwagi na potwierdzone i niepotwierdzone naukowo właściwości zdrowotne, jagody goji określane są jako czerwone diamenty, a w Chinach ich siła jest niemal legendarna. Jedna z tamtejszych legend opisuje odmładzające działanie goji. W czasie średniowiecznej dynastii Tang, obok pewnej buddyjskiej świątyni znajdowała się studnia, którą otaczały krzewy kolcowoju. Jagody wpadały do wody, a mnisi oraz wierni pielgrzymi je spożywali. Wszyscy, którzy skosztowali cudownej wody, cieszyli się doskonałym zdrowiem przez bardzo długi czas. Rzekomo właśnie dzięki jagodom kolcowoju aż 252 lat dożył znany chiński zielarz Li Ching-Yuen. Dożył on za życia jedenastu pokoleń potomków i był w tym czasie czternaście razy w związku małżeńskim.
Zdrowotne właściwości goji były znane podobno już w czasach starożytnych. W tradycyjnej chińskiej medycynie kolcowój chiński i szkarłatny miał przywracać ludziom życiową energię zwaną Qi. Był także używany w wspomaganiu aktywności seksualnej oraz w leczeniu problemów z płodnością. Owoce goji nazywano nawet jagodami małżeństwa. Podobno regenerowały prostatę, nerki, jelita, płuca oraz wątrobę i wspierały cały organizm. Chińska medycyna naturalna podkreśla również działanie przeciwgorączkowe jagód goji. W kuchni Dalekiego Wschodu jagody goji dodaje się do zup i potraw mięsnych oraz przygotowuje się z nich regenerujące napoje. Obecnie stosuje się goji w formie ciepłych lub zimnych, bardziej lub mniej skoncentrowanych napojów lub soków - cena jednego litra soku to kilkadziesiąt złotych! Najbardziej cenne są naturalne koktajle z goji, przygotowywane z dodatkiem innych owoców. Kiedy uprawa jagody goji stała się popularna na Zachodzie, zaczęto te owoce dodawać także do deserów, sałatek, makaronów, ryżu, ciast itp. W sklepach ze zdrową żywnością można je nabyć w formie półproduktu - mrożonego miąższu albo skoncentrowanego sosu. Oferowane są także czekolady z goji (cena: 7 PLN), zielona herbata z goji (cena: około 10 PLN), muesli z goji (cena: około 20 PLN), kapsułki na odchudzanie (cena: kilkadziesiąt PLN!) i inne produkty.
Jagody goji: właściwości i zastosowanie
Badania biochemiczne przeprowadzone w ostatnich dziesięcioleciach wskazują na pewne pozytywne cechy jagód goji - takie jak wzmacnianie ciała, odporność na stres, ochrona przed wolnymi rodnikami, podnoszenie poziomu energii oraz wspomaganie terapii niektórych schorzeń. Do konsumpcji przeznaczone są zarówno suszone jagody, jak i sok z nich wyciskany. Te krzewy owocowe mają niezwykle szerokie zastosowanie.
Jagody goji a układ pokarmowy
Owoce goji pomagają podobno w regulacji układu pokarmowego i stymulują pracę serca. Wzmacniają również kości i stawy, poprawiają wzrok i pamięć, opóźniają starzenie się organizmu i redukują poziom cholesterolu. Z uwagi na ich sycące właściwości, są również polecane w diecie odchudzającej. Jedna łyżka stołowa (a zaleca się spożycie tylko dwóch dziennie) zawiera około 30 kilokalorii. Owoce goji można dodawać do musli albo owsianki, zjeść jako przekąskę lub zalać gorącą wodą i wypić. Tylko systematyczne stosowanie przynosi efekty, dlatego zaleca się spożywanie jagód goji codziennie przez co najmniej miesiąc, gdyż dopiero wtedy można mówić o ich wpływie na odchudzanie.
Jagody goji - składniki odżywcze
Zdrowotne właściwości goji wynikają głównie z zawartych w nich aminokwasów, minerałów, witamin, polisacharydów i kwasów tłuszczowych. Aminokwasy są odpowiedzialne m.in. za produkcję przeciwciał, kolagenu, hemoglobiny i serotoniny. Owoce goji zawierają żelazo, wapń (112 mg/100 g), co pokrywa 10 procent dziennego zapotrzebowania, oraz potas (1132 mg/100 g) - 24 procent dziennych potrzeb organizmu. Oprócz tego goji zawierają chrom, german, cynk, selen, fosfor, magnez, miedź i mangan. Jagody goji są również źródłem witaminy A, witamin z grupy B oraz witaminy C i karotenoidów. Zawartość witaminy C waha się od 29 do 148 miligramów na sto gramów owoców, a zalecana dzienna dawka jej spożycia w Polsce to 60 miligramów. Zapotrzebowanie na witaminę C mogą zaspokajać u nas truskawki, kiwi, czarne porzeczki, owoce dzikiej róży, kalafior, brukselka, brokuły, chrzan, pietruszka i zielona papryka, które w stu gramach zawierają od 60 do nawet tysiąca miligramów. Rekordzistą w tej kategorii jest niedojrzały orzech włoski, który zawiera aż 3000 miligramów witaminy C.
Jagody goji jako środek przeciw stresowi
Jagody goji zawierają także polisacharydy i kwasy tłuszczowe, które zwalczają stres oksydacyjny i z których organizm pozyskuje kwasy wielonienasycone omega-3 i omega-6. Kwas linolowy obecny w goji jest uznawany za czynnik pośrednio wpływający na odchudzanie. Zaleca się spożycie do piętnastu gramów owoców kolcowoju dziennie i nie należy przekraczać tej ilości. Oprócz świeżych jagód można spożywać suszone owoce, sok z goji, napoje lub dodatki do potraw. Udowodniono, że suszone owoce goji nie tracą swoich właściwości. Ich cena wynosi kilkadziesiąt złotych za kilogram. Warto jednak wiedzieć, że jagody goji wzmacniają działanie leków przeciwzakrzepowych, obniżających ciśnienie i przeciwcukrzycowych. Nie powinny ich spożywać także osoby po przeszczepie organów, ponieważ składniki zawarte w jagodach zmniejszają skuteczność leków przeciwdziałających odrzuceniu przeszczepu. Kobiety w ciąży i karmiące piersią również powinny unikać spożywania jagód goji.
Uprawa kolcowoju: porady i wskazówki
Kolcowój chiński i szkarłatny mają pędy, które łukowato się wyginają, co sprawia, że warto je przywiązać do podpór. W maju i czerwcu na roślinie rozwijają się fioletowe kwiaty, z których latem powstają owoce. Kwiaty mają kształt rurek i kończą się gwiazdkowatym zakończeniem. Wizualnie przypominają nieco kwiaty ziemniaka, do którego roślina jest blisko spokrewniona. Kolcowój szkarłatny wyróżnia się cienkimi, długimi liśćmi, podczas gdy kolcowój chiński ma liście krótsze. Owoce kolcowoju szkarłatnego są spore i słodkie, natomiast kolcowój chiński rodzi owoce mniejsze i gorzkie. Owoce kolcowoju szkarłatnego są nie tylko bardziej smakowite, ale także bardziej cenione z uwagi na korzyści zdrowotne.
Nasiona goji można zakupić w tradycyjnych i internetowych sklepach ogrodniczych (koszt to kilka złotych). Możemy również zdobyć nasiona goji bezpośrednio z jagód. Delikatnie je wyjmujemy i natychmiast wysiewamy do mało żyznej ziemi bez nawozów. Kolcowój potrzebuje wtedy kilku lat, aby zacząć owocować. Można także wysiać nasiona goji do skrzynek lub doniczek, a następnie ewentualnie przesadzić do ogrodu. Kolcowój może też rosnąć w pojemniku w ogrodzie, na balkonie czy tarasie. Nasiona goji sadzimy wiosną. Najprościej jednak kupić gotowe sadzonki jagody goji, które kosztują około dziesięciu złotych. Jeśli decydujemy się na zakup rośliny do domowej uprawy jagody goji, trzeba ją od razu przesadzić do większej doniczki lub ogrodu. Korzenie warto zanurzyć na kilka minut w wodzie. Przesadzając sadzonki jagody goji do doniczki, trzeba zadbać o dobry drenaż, ponieważ roślina potrzebuje przepuszczalnego podłoża. Owocowaniu sprzyja uprawa jagody goji w miejscu dobrze nasłonecznionym. Pod koniec maja warto delikatnie przyciąć pędy, ponieważ cięcie wspomaga owocowanie.
Uprawa jagody goji w polskim klimacie
Na początku nowego stulecia hodowla jagód goji zyskała ogromną popularność. Sadzonki oraz nasiona tej rośliny szybko zdobyły rynek ogrodniczy. Jagody te zaczynają owocować w drugim lub trzecim roku po zasadzeniu. Ich owoce mają długość od jednego do dwóch centymetrów, a w każdym z nich znajdują się drobne nasiona goji w ilości około pięćdziesięciu sztuk. Dojrzałe owoce są niezwykle kruche, dlatego należy je strząsać na matę, zamiast zrywać. Niektóre z nich smakują jak słodkie winogrona. Jagody goji zbiera się od lipca do października — tylko wtedy, gdy są w pełni dojrzałe. Należy unikać ich odbarwienia (utlenienia), dlatego nie zbierajmy ich gołymi rękami, tylko w rękawiczkach. Świeże owoce można od razu spożyć lub zasuszyć.
Hodowla jagód goji jest nieskomplikowana. Roślina szybko adaptuje się do różnych warunków i jest w pełni odporna na mróz. Dobrze sobie radzi w polskim klimacie i nie wymaga specjalnej troski. Kolcowój preferuje słoneczne miejsca i rośnie na każdej glebie, dlatego zyskał miano „śmietnikowego krzewu”. Dobrze radzi sobie z suszą, wilgotnością, zasoleniem gleby i silnymi podmuchami wiatru. Jednak wymaga regularnego podlewania, choć lepiej toleruje suchą ziemię niż przemoczoną. Warto go przycinać każdej wiosny. Kolcowój łatwo się rozmnaża przez odrosty i podział. Ostatnio popularna stała się uprawa jagody goji odmiany amber sweet goji. Jej owoce dojrzewają od sierpnia do października. Jagody goji amber sweet mają bursztynowożółtą barwę i są większe oraz słodsze od innych.
Źródła:
- Gajewska-Okonek M., Goji - niezwykłe owoce. „Przepis na Ogród” 2014 nr 3, s. 38.
- Jurgowiak M., Jurgowiak E. M., Witamina C - czy jest groźna? „Biologia w Szkole” 2002 nr 2, s. 72-74.
- Maffeis G., Acai, goji, borówka. Trzy niesamowite jagody. Janki 2015.
- Misztal K., Nowinki w sadzie i jagodniku. „Przepis na Ogród” 2017 nr 3, s. 44-45.
- Petermann J., Tschirner W., Fascynująca botanika. Warszawa 1987.
- Podbielkowski Z., Roślinna geografia. Warszawa 1991.
- Sandner H., Wójcik Z., Przyrodniczy kalendarz. Warszawa 1983.
- Seneta W., Nauka o drzewach. Warszawa 1983.
- Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. (red.), Flora Polski. Opisy i klucze do rozpoznawania wszystkich gatunków roślin naczyniowych występujących w Polsce dziko, zdziczałych lub często uprawianych. Cz 2, Warszawa 1986.