Wygląda jak smakowity krzew owocowy, ale już 5 jagód może zabić dziecko
Wawrzynek potrafi zaskoczyć, gdy ogród wciąż wygląda na uśpiony po zimie. Już na przedwiośniu, często jako jedna z pierwszych roślin, obsypuje się drobnymi, intensywnie barwnymi kwiatami jeszcze zanim wypuści liście. Widać je z daleka, a ich zapach działa jak obietnica nadchodzącej wiosny. Jest jednak coś, o czym wielu nie ma pojęcia: za tą niewinną urodą kryje się niebezpieczeństwo — to krzew silnie trujący, który lepiej podziwiać bez zbliżania się.
- Wawrzynek w Polsce: gatunki i uprawa
- Wawrzynek wilczełyko: objawy zatrucia i dawka
- Kaulifloria wawrzynka: kwiaty na pniu
- Najciekawsze gatunki i odmiany wawrzynka
Wawrzynek w Polsce: gatunki i uprawa
Rodzaj botaniczny Daphne liczy blisko sto gatunków, jednak w Polsce w stanie naturalnym spotyka się tylko dwa: wawrzynek główkowaty D. cneorum oraz wawrzynek wilczełyko D. mezereum. Najwięcej przedstawicieli tego rodzaju rośnie w Azji Mniejszej, na Kaukazie i Syberii. Nazwa Daphne nawiązuje do tego, że liście tych krzewów przypominają liście wawrzynu. Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum) jest rozpowszechniony w całej Polsce i niemal w całej Europie, sięgając także daleko na północ. Najczęściej zasiedla cieniste lasy liściaste, wybierając gleby żyzne i stale lekko wilgotne. Drugi rodzimy gatunek – wawrzynek główkowy (Daphne cneorum) – pojawia się u nas rzadko, głównie na południowym wschodzie kraju.
Wiele wawrzynków świetnie sprawdza się jako rośliny ozdobne, bo potrafią przyciągać uwagę wtedy, gdy większość ogrodu dopiero budzi się do życia. W zależności od gatunku wawrzynek bywa krzewem zimozielonym albo sezonowo zrzucającym liście. Może mieć pokrój wzniesiony lub płożący, a jego korzenie są głębokie i źle znoszą przesadzanie. Kwitnienie zaczyna się wyjątkowo wcześnie: od przedwiośnia aż do wczesnego lata rozwijają się kwiaty białe, jasnoróżowe lub ciemnoróżowe, często intensywnie pachnące.
Najwcześniej z naszych rodzimych gatunków startuje wawrzynek wilczełyko. Jego różowe, mocno wonne kwiaty potrafią wyglądać spektakularnie na tle ostatnich płatów śniegu. Później pojawiają się czerwone, błyszczące owoce – dość duże, szybko dojrzewające w czerwcu i lipcu. Kuszą wyglądem, ale trzeba pamiętać, że są silnie trujące.
Wawrzynek wilczełyko: objawy zatrucia i dawka
Trująca jest cała roślina, a szczególnie jej kora oraz owoce. Za działanie toksyczne odpowiadają m.in. mezereina, dafnetoksyna i inne alkaloidy. Wawrzynek zalicza się do roślin silnie trujących i wyjątkowo groźnych dla dzieci, które mogą skusić się na atrakcyjne, czerwone, mięsiste jagody.
Zatrucie wawrzynkiem zwykle zaczyna się od pieczenia i obrzęku śluzówki jamy ustnej, warg oraz języka. Pojawiają się także nudności i wymioty, dolegliwości żołądkowe oraz biegunka. Toksyczne alkaloidy mogą uszkadzać nerki i ośrodkowy układ nerwowy, wywołując zawroty głowy i bóle głowy. Dołączają gorączka i przyspieszone tętno, a w skrajnych przypadkach zapaść krążeniowa może zakończyć się śmiercią. Przy kontakcie ze skórą toksyny powodują silne podrażnienie i pęcherze. Dawniej wykorzystywali to żebracy: pocierali skórę wawrzynkiem, by wywołać trudno gojące się rany, co miało wzbudzać większą litość i skłaniać przechodniów do hojności.
Za dawkę śmiertelną uznaje się ok. 4–5 jagód u dzieci oraz 10–12 u dorosłych. Niemal co trzecie zatrucie wawrzynkiem kończy się zgonem. Na szczęście roślina ma dość intensywny, nieprzyjemny smak, co często zniechęca do zjedzenia większej ilości. Wawrzynek jest śmiertelnie trujący także dla koni, bydła, świń, psów i kotów, jak również dla świnek morskich i chomików. Dla konia dawką śmiertelną jest ok. 30 g kory, a dla świni – 3–5 jagód wawrzynka.
Odporność na truciznę wawrzynka wykazują jedynie pliszki, drozdy, rudziki oraz kilka innych gatunków ptaków. To one zjadają jego jaskrawoczerwone jagody dojrzewające latem. Wawrzynek jako krzew ozdobny w ogrodach jest opisywany już od połowy XVI wieku. Ze względu na toksyczność nie sadzi się go dziś w parkach i przestrzeniach publicznych, natomiast w różnych odmianach i gatunkach wciąż dość często można go spotkać w ogrodach przydomowych.
Kaulifloria wawrzynka: kwiaty na pniu
Wawrzynek to jedyna nasza rodzima roślina, u której obserwuje się kauliflorię. Określenie to wywodzi się z greckich słów kaulos („łodyga”) oraz flos („kwiat”) i oznacza sytuację, gdy kwiaty rozwijają się bezpośrednio z pąków na pniu oraz na starszych gałęziach. Kaulifloria jest dość częsta wśród gatunków tropikalnych i uchodzi za sprytne przystosowanie: ułatwia zapylanie przez ptaki i inne zwierzęta, którym trudno byłoby dotrzeć do kwiatów ukrytych w gęstwinie liści wysoko w koronie.
Z tej samej strategii korzystają również rośliny wydające wyjątkowo duże i ciężkie owoce — jak choćby kakaowiec, krescencja czy chlebowiec — bo pień i grubsze konary lepiej je podtrzymują niż cienkie pędy. Kauliflorię można zauważyć także u znanego z ogrodów judaszowca.
Najciekawsze gatunki i odmiany wawrzynka
W szkółkach i centrach ogrodniczych najczęściej spotyka się wawrzynki w postaci mieszańców, powstałych z krzyżowania różnych gatunków. Warto jednak wiedzieć, że w sprzedaży trafiają się także czyste formy botaniczne naszych rodzimych krzewów oraz kilka innych, równie ciekawych propozycji.
- Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum)
To krzew dorastający zwykle do 50–100 cm. Tworzy nieliczne, słabo rozgałęzione pędy, a liście sezonowe wyrastają w pęczkach na ich końcach. Kwitnie bardzo wcześnie: od lutego do kwietnia obsypuje się różowoczerwonymi kwiatami. Liście są lancetowate, szarozielone i jesienią ładnie się przebarwiają. W uprawie, obok form o kwiatach różowych, spotyka się także odmiany białokwiatowe, o większych kwiatach lub kwitnące jeszcze wcześniej.
- Wawrzynek główkowy (Daphne cneorum)
Ten niski, rodzimy wawrzynek osiąga jedynie 20–40 cm wysokości. Od kwietnia do maja wytwarza różowoczerwone kwiaty. Liście są ciemnozielone i wyraźnie skórzaste. W odróżnieniu od wilczełyka, wawrzynek główkowy najlepiej czuje się na glebach wapiennych, ubogich i kamienistych. Owoce zawiązuje rzadko.
- Wawrzynek laurowy (Daphne laureola)
Osiąga 50–120 cm wysokości. Od lutego do maja rozwija niepozorne, zielonkawożółte kwiaty. Liście pozostają na krzewie zimą — są zimozielone, skórzaste i ciemnozielone. Preferuje podłoża wapienne oraz żyzne. W ogrodach uprawiany jest od dawna, co najmniej od drugiej połowy XVI wieku.
- Wawrzynek burkwooda ‘Somerset’ (Daphnex burkwoodii ‘Somerset’)
To odmiana mieszańcowa, powstała z połączenia wawrzynka kaukaskiego i wawrzynka główkowego. Dorasta do 100–150 cm. Kwitnie od maja do czerwca, tworząc kwiaty od jasnoróżowych po purpuroworóżowe. Jesienią zrzuca ciemnozielone liście. Najlepiej rośnie w glebach głębokich, mineralnych i raczej ubogich w próchnicę.
- Wawrzynek wilczełyko ‘Alba’ (Daphne mezereum‘Alba’)
Dorasta do 80–120 cm. W marcu rozwija białe kwiaty, a jesienią zrzuca liście w średniozielonym odcieniu. Najchętniej rośnie w glebach próchnicznych, lekko zasadowych.
- Wawrzynek neapolitański ‘Meon’ (Daphnex napolitana ‘Meon’)
Odmiana mieszańcowa wawrzynka główkowego i wawrzynka jedwabistego (Daphne cneorum x Daphne sericea). Osiąga 30–40 cm wysokości. Wyróżnia się długim kwitnieniem — od maja aż do września pokazuje różowe kwiaty. Zielone liście utrzymuje również zimą. Preferuje gleby o pH zbliżonym do obojętnego.