Buk pospolity fagus sylvatica (zwyczajny) – opis i występowanie w Polsce

Buk pospolity, zwyczajny (Fagus Sylvatica), to drzewo pochodzące z rodziny bukowatych. Liście buka zwyczajnego początkowo są silnie owłosione, ale później stają się nagie, gładkie i lśniące. Z kolei kora charakteryzuje się gładkością i srebrnym połyskiem. Owoc buka to mały trójkątny orzech, owinięty kolczastą pokrywką. Często nazywane bukwami, są jadalne i są prawdziwym przysmakiem dla wiewiórek, sójek, a zwłaszcza dzików. Buk lubi miejsca umiarkowanie wilgotne, żyzną glebę i cień.

Warto wiedzieć: wiek buka może sięgać 300 lat. W Polsce o ich wyglądzie decyduje granica zakresu. Obserwujemy je na zachodzie, północy i południu kraju, razem z jodłą, grabem, dębem bezszypułkowym i świerkiem tworzą las dolny (do 900 m n.p.m.). Odmiany ozdobne o czerwonych liściach są zwykle sadzone w parkach.

Występuje dziko w Europie i Azji Zachodniej. W Europie zasięg występowania buku zwyczajnego rozciąga się od północnego Półwyspu Iberyjskiego po Francję, Niemcy, kraje Europy Środkowej i Bałkany. W Skandynawii i na Wyspach Brytyjskich występuje tylko na południu. W Azji tylko na zachodzie występuje w Turcji, Iranie i na Kaukazie.

Przez Polskę przebiega północno-wschodnia granica pasma górskiego. Zbiega się to z trasą, w której typowy klimat atlantycki Europy Zachodniej przekształca się w klimat kontynentalny. Z Kaliningradu kierujemy się na południe przez Lidzbark warmiński, Olsztyn i Brodnicę. Stamtąd skręca na zachód, przez Chełmno w Bydgoszczy, przez Wągrowiec, przez Leszno od zachodu, okrążając Poznań i Grodzisk Wielkopolski. Stamtąd kieruje się na wschód przez Kalisz i Łódź do Skierniewic, skręcając w kierunku Rawy Mazowieckiej, Opoczna i Radomia. Dalej mijamy Kazimierz, Lublin i Chełm. Tam zasięg występowanie tego popularnego drzewa skręca w kierunku granicy kraju.

Charakterystyka drzewa

Buk zwyczajny dorasta do około 25-30. Najczęściej jednak osiąga 50 metrów wysokości. Korona młodego drzewa jest smukła, a stare drzewo gęste, szerokie i niskie, jeśli drzewo rośnie samotnie. Drzewa rosnące w gęstych lasach mają wysokie pnie i gongi (bez bocznych gałęzi). Konary i większe gałęzie są zwykle bardzo wyprostowane, z lekko zwisającymi końcami.

Pień jest zazwyczaj dobrze widoczny, nawet do połowy wysokości drzewa. Dalej rozgałęzia się na potężne konary i gałęzie. Kora jest cienka, gładka i szaroszara. Z wiekiem staje się nieco szorstka, jednak nigdy nie pęka ani nie łuszczy się, może być lekko pofalowana lub porysowana. Młode pąki są owłosione.

Ciekawostka: jasne drewno bukowe z różowym odcieniem jest bardzo twarde. Znajduje zastosowanie wewnątrz budynków (schody, podłogi), do produkcji mebli giętych i zabawek drewnianych.

Liście buku zwyczajnego są skręcone, jajowate lub eliptyczne, do 10 cm długości i 5 cm szerokości, z pełnym lub falistym ząbkowanym brzegiem (szczególnie na pędach i sadzonkach). Kolor liści jest ciemnozielony, u góry jasny, poniżej przejrzysty i matowy. Młode liście są po obu stronach srebrzyste owłosione. Starsze liście mają owłosiony nerw główny na dole. Wąski klin u podstawy. Ogonek krótki, włochaty. Jesienią liście przybierają rdzawe kolory]. Pąki długie, spiczaste, lancetowate, czerwonawo-brązowe.

Męskie kwiaty są zgrupowane w grona i zwisające z długich pojemników. Każdy kwiat składa się z 10-15 pręcików i krótkiej czerwonawo-brązowej rurkowatej pochwy. Kwiaty żeńskie zebrane są w pary, otoczone czteropłatkową osłoną, która wraz ze wzrostem dojrzałości staje się tzw. kielichem (cupuli).

Owoce buku pospolitego są to trójkątne brązowe orzeszki ziemne zwane bukwią z drzewnym, miękko owłosionym workiem przypominającym kopułę, który pęka na drzewie. Mają długość do 2 cm.

Ziarna kuliste trójrowkowe z charakterystycznymi porami, średnica ok. 50 μm, o cienkich ściankach z drobnymi rowkami. Jeśli szukasz więcej informacji, sprawdź także ten artykuł na temat uprawy buka zwyczajnego.

Wymagania uprawowe buka pospolitego

Buk zwyczajny lubi dość dużą wilgotność gleby. Jest wrażliwy na wiosenne przymrozki, dlatego w centralnej i wschodniej Polsce nie ma stanowisk naturalnych. Rośnie na glebach żyznych, przewiewnych i wilgotnych, ale nie podmokłych. Ma bardzo wysokie wymagania. Charakteryzuje się dużą tolerancją na zakwaszenie gleb: występuje zarówno na glebach silnie kwaśnych (gleby brunatne), jak i zasadowych (gleby wapienne. W północnej Europie występuje na niskich wysokościach do 650 m, im dalej na południe się, tym wyżej rośnie. Optymalny rozwój lasów bukowych w Karpatach następuje w górnej części dolnego obszaru górskiego, czyli około 800-1150 m n.p.m. (W Tatrach buk osiąga maksymalnie 1250 m. Na Pomorzu Zachodnim jest głównym składnikiem niektórych kompleksów leśnych (np. Puszcza Bukowa koło Szczecina).

Zastosowanie buku pospolitego

Roślina lecznicza

Napar z liści z kwasami fenolowymi, saponinami i flawonoidami działa przeciwzapalnie i odkażająco.

Surowiec drzewny

Drewno twarde, ciężkie i spoiste, pozbawione różowego zabarwienia oraz drewno twarde z fioletowym rdzeniem, nierozróżnialne na biel i twardziel (czasami występuje tzw. „fałszywy twardziel”). Ma bardzo duże zastosowanie w technologii. Jest doskonałym materiałem meblowym, nadaje się również na parkiet, sklejkę i płytę wiórową. Wyrabia się z niego beczki, skrzynie, narzędzia, części maszyn i sprzęt sportowy, a także wiele przedmiotów codziennego użytku. Przemysł chemiczny wykorzystuje go do produkcji papieru, octu drzewnego, węgla drzewnego i oleju smołowego. Nadaje się do toczenia.

Liście buka pospolitego, gdzie kupić sadzonki buka zwyczajnego, gdzie można sadzić buk pospolity
Charakterystyka buka zwyczajnego, jakie rozmiary osiąga buk zwyczajny i jak wychodować sadzonki buka

System energetyczny

Drzewo buku ma wysoką kaloryczność. Ważnym produktem w przetwórstwie drewna bukowego jest węgiel drzewny.

Roślina ozdobna

Buk zwyczajny jest często spotykaną rośliną ozdobną. Drzewo parkowe, używane również do sadzenia przy drogach.

Roślina jadalna

Młode liście są jadalne, mają orzechowy smak, stają się gorzkie i z czasem twardnieją. Mogą być stosowane jako dodatek do sałatek liściastych, sałatek warzywnych i zup. Brukiew jest bogata w tłuszcz, który po sprasowaniu może być wykorzystany do karmienia świń, dlatego spożywany jest również przez dziki i ptaki oraz magazynowany przez myszy i wiewiórki. Drewno bukowe wykorzystywane jest do produkcji olejów medycznych, palnych i technicznych. Zawiera również trimetyloaminę (fagin), mający halucynogenne właściwości, zwłaszcza spożywane w dużych ilościach.

Inne zastosowania

Buk zwyczajny nadaje się do tworzenia żywopłotów i linii szpalerów W zimie martwe liście przywierają do gałęzi, zapewniając dodatkową ochronę przed wiatrem. Leśnicy wykorzystują je do pielęgnacji drzewostanów sosnowych. Buk, zacieniając pnie sosny, przyspiesza opadanie gałęzi sosny, co poprawia jakość drewna, a ściółka bukowa zmniejsza niekiedy negatywne oddziaływanie ściółki sosnowej na podłoże. Dawniej mocny ocet wytwarzano z wiórów bukowych, a do prania odzieży używano popiołu z drewna bukowego

Odmiany buku zwyczajnego w Polsce

Do najpopularniejszych odmian buku zwyczajnego należą:

  • 'Purpurea' - ma ciemnofioletowe liście, niskie gałęzie, rośnie wolno i dobrze znosi cięcie, dlatego dobry żywopłot
  • 'Purple Fountain' - ma ciemnoczerwone liście, wąska korona z przewieszonym wierzchołkiem
  • 'Dawyck Gold' - ma żółte liście, szybki wzrost, smukła korona, niewysoki pień.

Buk zwyczajny jest często zastępowany bukiem wschodnim (Fagus orientalis). Wyróżnia się wyraźnie bruzdowaną korą, a jej liście są dłuższe i odwrotnie jajowate. Męskie kwiaty mają niepozorne okrywy.

Buk zaczyna owocować w otwartych stanowiskach w wieku około 40 -50 la natomiast ciasnych przestrzeniach między 60-80 rokiem życia. Owocuje obficie co 5-8 lat. Zdolność kiełkowania nasion buka określona w okresie zimowym wynosi około 75%; potem opada szybko i trwa sześć miesięcy, to znaczy do wiosny; przechowywane nasiona już nie kiełkują. Wysiane wiosną kiełkują po 5-6 tygodniach. Nasiona kiełkują nadziemnie.

To i wiele innych ciekawych informacji na temat buku pospolitego oraz na przykład ciekawego gatunku, jakim jest gruszka azjatycka, możemy poznać z wielu portali internetowych dotyczących ogrodnictwa.

Czy ten artykuł był dla Ciebie pomocny?
Oceń
Dla 0,0% czytelników artykuł okazał się być pomocny